1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«ЧАЛГЫН-ЧАКПАМ БОЛУП ЧОР СЕН, ТЫВА ДЫЛЫМ»

«Тыва чон - чоорганың,

Тыва дыл – кызыл тының,

Тыва чер – төрээн чуртуң.

Олар үш сагыызының болур эвес бе, оглум».

А.Даржай.

Чырык чер кырынга кижи бооп чаяаттынган амытанга эң-не үнелиг, ыдыктыг чүүл – төрээн дылы. Төрээн дылы кижиге ада-иези дег эргим. Чүге дээрге кижи иезиниң аа сүдүн ээп чыда-ла, «авай», «ачай» деп эргим сөстерни төрээн дылынга бир-ле дугаар адап, танып билип алыр. Чаш кижиниң доругуп өзеринге ада-иениң дорт салдары дег, төрээн дылы база кижиниң угаан-медерелиниң сайзыралынга, долгандыр турар өртемчейни угаап билип алырынга эң-не кол болгаш чугула черни ээлеп турар.

Төрээн дыл чок болза, кижиниң угаан-сарыылы-даа сайзыравас. Чаш, элээди, аныяк, улуг-даа кижиниң угаан-бодалы хүнден хүнче төрээн тыва дылывыстың ачызында сайзырап олурар. Чүге дээрге бистиң угаанывыс бүгү-ле билигни сөстер-биле шиңгээдип алыр бодалдарывысты база-ла сөс, домак-биле илередир бис. +өрүп, хөглеп-даа турар болзувусса, ону чүгле сөстер-биле илередир бис, муңгарап, муңчулуп-даа турар болзувусса, ону база сөстер-биле эдип чазаар бис. Ынчангаш бистиң өгбелеривистиң төрээн дылын – кызыл тын, амы-тын-биле деңнеп көрүп турары мерген угаадыг-дыр.

Кандыг-даа эртемни (сан, даштыкы дылды) кижи өөренип алырда, чүгле тыва дылының ачызында шиңгээдир, ол маргыш чок. Чаа үениң кижизинге орус, англи дылдарны, математиканы, информатиканы эки билген турары чугула. Чүге дээрге хөгжүлдениң негелдези ындыг. Ынчалза-даа төрээн дылды кажан, каяа-даа сөөлгү одуругга салып болбас. Ол кончуг айыылдыг. Төрээн тыва дылывыстың ачызында өртемчейни билип, эртем-билигни шиңгээдип алгаш, угаан-бодалывыс сайзырай бергенде, төрээн дылын «сөөлгү» деп санаары чөптүг эвес.

Төрээн тыва дылын хүндүлээ­ри, тыва чонунга ынак болуру, Тыва чуртунга чор­гаарланыры дээрге, кижиниң карак чивеш хире назынында дээди каасталгазы, камгалалы-дыр. Бо бүгүнү өөреникчи бүрүзүнге угаадып өөредири болгаш кижизидери — төрээн дыл башкызының сорулгазы ол. Ылап-ла  уругларны тыва чонун, тыва дылын, чер-чуртун шын үнелеп билир кылдыр өөредип, кижизидип каар болза, кижи кажан-даа доора орукче кирбес, төрээн чону, чурту дээш сеткилинден сагыш човап билир, ак сеткилдиг, бурунгаар хөгжүлдеже үзел-бодалдыг төрээн чуртунуң төлептиг ээзи болур.

Төрээн дылды чедимчелиг өөредиринге эң-не кол черни сөс-биле ажыл ээлеп турар. Чүге дээрге сөс бүрүзү аңгы-аңгы билиишкинни илередиринден аңгыда, чаң­гыс сөстүң аңгы-аңгы доора уткаларга ажыглаттынары угаан-медерелдиң ханы боданыышкынының оруун ажыдып турар. Сөстүң уткаларын, тургустунар аргаларын уругларга өөредири оларның сөс курлавырын байыдарынга, бодалдарын четче, тода илередип билиринге, чугаа-домааның чечен-мерген болурунга база даап бода­ныышкынының сайзыралынга, чарт угаан­ныг болурунга салдарлыг.

«Башкы» деп төлептиг сөстү эдилеп, ажылдап чоруур кижиге эң-не кол чүүл – ажылынга бүгү-ле сеткил-сагыжы-биле бердинген болуру. Башкы деп кымыл ол? … Ук сөстү чамдык эртемденнер башкарар, баштаар деп сөстер-биле төрелдештирип, моол дылдан үлегерлеттинген  деп санап турар (Б.И.Татаринцев). Ынчалза-даа эр­те-бурунгу түрк өгбелеривис ол-ла сөстү «Башыш» деп хевирге ажыглап чораан. Амгы тыва дылда бакылаар деп сөс-биле хол­баалыг. Мээң билип чоруурум-биле, баш­кы кижи өөреникчиниң сагыш-сеткилин, угаан-бодалын бакылап көрүп, ооң дүвүрээзинин, өөрүшкүзүн деңге үлежип чоруур ужурлуг. Башкы кижи өөреникчизин бодунуң төрээн төлү дег көрүп, сагыш човап, ооң идегелдиг, бүзү-релдиг даянгыы­жы болур болза, ажыл-ижи чогунгур, ийи та­ланың эп-сеткили, сонуургалы катчып, үзел-бодалы чаңгыс угланыышкынныг апаар.

Төрээн дылымга, чонумга, чуртумга ынак болганым – мээң ажы-төлдү өөредир болгаш кижизидер берге ажылымны, чонум мурнунга хүлээлгемни төлептии-биле күүседиримге дуза болуп, мени чалгынналдырып чоруур күш-түр.

Чечекмаа Демирчан,

тыва дыл башкызы.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.