1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

«ШЫННЫ» ЧЫСКААП ТУРГАНЫМ

Республика типографиязынга ажылдап турар акым Александр мени ол бүдүрүлгеге өөреникчилеп ажылдаар кылдыр дугурушкан. Демир станоктары-даа, ыяш баар­тыктары-даа кара үске борашкан, чыттыг-бустуг өрээлге мени эдертип эккелген.

Мени солун чыскаакчызы Мат­­веевна деп ыыткыр үннүг,  улуг-чаагайы дээрге аът-шары ышкаш орус угбайга солун чыс­каарынга өөреникчи кылдыр киирип каан. Үнү дыка дыңзыг, чугаа кадында эпчок сөстер эдер, дыка-ла кадыг-шириин кижи болган, мээң моон дезип чоруурумга бир барымдаа бо ышкажыл.

Аңаа кайганып турумда ындыкы шылырааш өрээлден чыс­каай салып каан дөрбелчин демирлер эккелди. Демги угбайның столунуң кырынга салып каарга, ол мени чоокшулап кел деп холу-биле имнеди. Чеде бердим. Макет деп каан ак саазында чураанын езугаар ол демирлерни чыскаап эгеледи. «Гранка деп чүве-дир, мону маңаа чыскаар бис, көрүп ал, оглум» — деп меңээ чазык-чаагай чугаалады. Коргунчуг эвес, чүгле көөрге ындыг, херек кырында аажок чазык-чаагай угбай-дыр деп билдим. Оон шалыпкыны кончуг аайлай сала берди, мен көрүп тургаш: «Мындыг аттыг материал­ды солагай талазында чуруп каан чүве-дир, ону чүге оң талазын­да салып алдыңар, бажы база куду апарган, чазыптыңар бе?» — деп айтырдым. Матвеевна каттырып-каттырып: «Эр хей-дир сен, ону эскерип каан, сенден езулуг метранпаж үнер-дир» — деп мактааш — «Мону чыскаап-чыс­каап быжыглааш, саазынга парладыптарыңга, бо чуруп каа­ны дег бодунуң туружун ээлептер  чүве» — деп тайылбырлады. Ындыг байдал-биле  республика типографиязының хоочуну, хөй-хөй аныяктарны ол мергежилге өөреткен, чаагай сеткилдиг дагдыныкчы Мария Матвеевна Ерахтина-биле таныжылгам эгелээн.

Матвеевнага бир ай хире башкыладып чорумда, ооң шө­лээлээр үези чедип келген. Ооң орнунга кымны арттырарын айтырарга: «Степа шыдаар, ол тергиин эки өөрени берди» — деп бүзүрелдиг чугаалааш, мени бодунуң орнунга ажылдаар кылдыр дугуржуп каан.

Шак ынчаар «Шын» солун­ну чыскаап эгелээн мен. Редак­цияның секретариадының ажыл­дакчылары-ла бистиң-биле харылзаа тудар чораан, чүге дээрге солуннуң македин шыяр улус олар, кандыг-бир айтырыг тургустунуп келирге, оларның-биле сүмележир апаар. Оон аңгыда редакцияның төлээзи болур үндүрүкчү деп кижи база бар. Ол ажылга бүгү назынында ажылдаан Оюн Хавынаевич Өпеен деп хоочун ам-даа бар, хүндүлүг дыштанылгазында.

Солунну типографияга парладыры ол үеде улуг-ла үүле турган. Саазында парлап каан материалдарны линотип машинага өрүүр, ол ажылды дуржулгалыг линотипистер Зоя Допчун-оол, Любовь Ховалыг, Чайка Ойдупаа, Клара Саая болгаш өскелер-даа күүседип турганнар. Оларның өрүп каан гранкаларында үжүк частырыглары эвээш болур деп редакцияның ажылдакчылары мактаар чүве.

Ынчан даартагы хүннүң солунун белеткээр ажыл эртенгиниң сес шакта эгелээр турган. Линотипистер ажылын дооскан соон­да гранкаларны метранпажка эк­кээр, аңаа чыскаап, белен апарган арынның төлевилелин машинага үндүргеш, корректорларга чедирер. Ону «Шынның» хоочун корректорлары: Севил Кара-Сал, Анай Демир-оол, Тамара Калчан, Елизавета Барыска, Вера Монгуш, Елена Севекпит, Раиса Донгак, Оюмаа Тас-оол, Лариса Даржай болгаш өске-даа ажылдакчылар «шүүреп» ора хүнзээр. Берге чүве чүл дээрге эрте берген үжүк частырыгларын корректор эдип каарга, линотипке эдип орган кижи ол одуругну катап өрүп оргаш, өске сөске чазыптар, ону корректор «илбектеп» алгаш, катап эккээр. Ооң кадында редакцияга номчуп турган үеде база эдилгелер кылыр. Шак ынчаар бир солунну кежээкиниң 21, 22 шакка чедир өрүп, чыс­каап, парлап кээр. Ол дээрге безин эки үе-дир, ону чогумчалыг деп болур, а партияның съездилери, пленумнары болуп турда, өске кандыг-бир чугула болуушкун төп черге болу бээр­ге, редакцияның-даа ажылдакчылары, полиграфистер-даа хондур ажылдаар үелер хаая эвес турган.

Ол үеде типографияның ажылдакчылары биле солуннар редакцияларының журналистери чаңгыс өг-бүлениң ажы-төлү дег турганын демдеглээр апаар. Ылаңгыя «Шынның» редакциязы типография-биле кожа турган болгаш, аразында үнүп-киржип дыка-ла эдержир чүве. Чайгы үеде редакцияның херим талазында соңганы полиграфистер ажыдып алыр, макет-материал­дарны долгандыр кылаштап турбазы-биле оон-на сунуптар. Каткы-хөг, оюн-баштак парк чоо­гунга дыргын тараар.

Ол үеде солунга үжүк частырыглары болганчок үнүп кээр турганын үстүнде чугаалаан мен. Ол дээш типография ажылдакчылары база буруу чүктээр таварылгалар тургулаан. Бир катап СЭКП ТК-ның Чиңгине секретары М.С. Горбачевтуң  ГДР-же аян-чоруунуң дугайында телетайп дамчыштыр келген медээни «Шынга» парлаан. Ол бичии медээниң эгезинге-ле частырыг үнген «…М.С. Гор­бачевтуң ГДР-же аян-чоруу» деп эге «М.С. Горбачевуң  ГДР-же аян-чоруу» деп үнген. Ол эгени үжүк кудар машинага куттурарга «Т» деп үжүк чиде халый берген болган, ону кым-даа эскербээн. Солуннуң редактору В.С. Шаравии даартазында бисти база чыггаш: «Маңаа кор­ректорларның буруулуг болуру шын, ынчалза-даа өрүкчүлер база харыылаар апаар» — деп шыңгыы чугаалааш: — 30-40 чылдарда болза, контрлаар улус-тур бис ийин» — дээш, каттырып каан.

Амыдырал бурунгаарлап, эртем-техниканың сайзыраанындан солун үндүрер линотип машиналарның, метранпаж деп солун чыскаар мергежилдиң үези 2000 чылдың эгезинде-ле эрткен, ам компьютерге чыскаап турар апарган. Ооң уламындан мээң үжен чыл дургузунда кылып келген ажылымны амгы үениң машиналары со­лаан. «Шын» солундан адырлап, парлалга цегинге ажылдаар ужурга таварышкан мен. Мээң кады солун үндүрүп чораан эш-өөрүмден «Шын» солун редакциязында  улус барык артпаан, чамдыктары — пенсиялаан, өскелери—дөө оранче «аъттанган». Бодум хуумда бичии ажылдааш дезиптер деп бодап турганым бүдүрүлгемге бүгү назынымда ажылдааш, ам-даа ында таңныылдап тур мен. Чамдык дүнелерде дашкаар үнүп келгеш, дээрде чивеңнешкен сылдыстарны көргеш, партияның чугула хемчеглери болуп турда «Шында» өөрүм-биле мындыг дүнелерде хондур-дүндүр ажылдап чо­раанымны болганчок сактып кээр мен. Ол үениң ам эгиттинмези меңээ улуг кударалды болдурар. Чамдыкта бодумнуң ажылдап турганым үс холушкан демир столумга «Шынның» линотиптен чаа келген демир арнын чыскаап, частырыглыг одуругларны тускай шивегейим-биле ушта кагып көрзүмзе деп бодагылаар мен.

90 харлаар юбилейин демдеглээр, мээң амыдыралымның база бир кезиин ээлээн «Шын» солун редакциязының амгы ажылдакчыларынга, хоочуннарынга, номчукчуларынга сеткилим ханызындан байыр чедирип, чедиишкиннерни күзеп ор мен. Төөгүлүг солуннуң оруу узун-на болзун!

Степан АДЫГ,

Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, республика полиграфиязының хоочуну.

«Шын» №94 2015 чылдың август 29

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.