1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ААРЫГНЫ БАШКАРЫП ӨӨРЕНИР

Амгы үеде диабет бүдүн делегейде эң нептереңгей хоочургай аарыгларның бирээзи болуп турар. Ооң дугайында Тывада улуг дуржулгалыг, дээди категорияның эндокринолог эмчизи Р.К. ШИРШИНА-биле чугаалаштывыс. Роза Кыргысовна республика эмнелгезинге эң баштай эн­докринология салбырын тургускан эмчи, ону Тывага эндокринологияны ажыткан «авазы» деп адап турар, ол салбырның баштайгы эргелекчизи. Тыва Республиканың Улустуң эм­чизи, Тыва АССР-ниң ал­дарлыг эмчизи, ооң эмчи стажы 54 чыл.
– Роза Кыргысовна, бис­тер, бөдүүн кижилер, диабет дээрге чигир аарыы деп дыңнаан боордан башка, чогум черле чүге оон аарый бээрил, ол чүү деп аарыгыл дээрзин орта билбес бис. Диабеттен Россияда, ооң иштинде Тывада чеже кижи аарып­ турарыл?
– Чигир аарыындан бүгү делегейде аарып турар кижилерниң саны элээн каш миллионнар-биле санаттынар болгаш чыл келген тудум улам немежип, көвүдеп турарының уржуундан ноябрь 14-тү диабет-биле демиселдиң бүгү-делегей хүнү кылдыр чарлаан. Амгы үеде делегейде 415 млн. кижи оон аарып турар, Россияда – 10 ажыг миллион. Херек кырында оон-даа көвей чадавас, чүге дээрге диабеттен аарый бергенин дыка көвей кижилер билбейн чоруур. 1979-80 чылдарда эндокринология салбырын ажыдып турувуста, Тывага чүгле 6-8 кижи диабеттиг турган, амгы үеде чигир аарыглыг улус – ийи муң ажыг. Он чыл болгаш-ла диабет ийи катап көвүдеп турарының ужун ол күрүнениң чугула медик-социал айтырыы апарган.
Диабет аарыының дөзү – инсулин деп гормоннуң организмде чедишпези, ону ижин-баарда мыйылаа (поджелудочная железа) деп орган ылгап үндүрүп чоруур. Инсулин деп бүдүмел чем-биле кады кирген чигирни (глюкозаны) мага-ботка тарадып чедирер ужурлуг. Бир эвес инсулин эвээш болза, чигир клеткаларже барбайн, ханга хөй чыылгаш, гипергликемияны тывылдырар. Диабет бирги болгаш ийиги хевирниң деп ылгалып турар. Амгы үеде ийиги хевир кончуг нептереңгей. Чигир аарыы хөй янзы чылдагааннардан тыптып кээп болур, чижээ, кижиниң шын эвес чемненири, аъш-чемге хораннанганы, халдавырлыг аарыг­лар-биле аараанының уржуу, кемдээшкин ап турганы дээш оон-даа өске.
Ол ышкаш эмин эрттир семириир чорук, ижин-баар аарыг­лары, панкреатит, мыйылааның шын эвес ажылы диабетке чедирип болур. 
– Дыка көвей кижилер диабеттен аарый бергенин билбес, эскербейн чоруур-дур. Аарыгның кол ылгавырлыг демдектери, симптомнары кандыгыл?
– Оон аарый берген кижи үр­гүлчү суксаар, аксының ишти кургаар, хөй чем чиксээр, сидии көвүдээр. База шаг чокталыр, хөлчок туруучал болур, арыптар, чамдык улус шивишкилээр, кадагалаар, дырбаныр апаар.
– Бо аарыгның кижиниң ор­ганизмин­ге салдары кандыгыл? Ооң кандыг уржук­тары айыыл­ды­гыл?
– Чигир аарыы дамырларга кончуг багай салдарлыг. Карактың нарын чиңге дамырларын үрээрге, ону диабеттиг ретинопатия деп адаар. Бүүректерни үреп эгелээрге, ол аарыгны диабеттиг нефропатия дээр. Ооң ужун хан базыышкыны улгадыр, холестерин кө­вүдээр. Дамырлардан аңгыда нер­вилер удазыннары үрелир. Бо таварылгада ооң ады диабеттиг нейропатия. Организмге хан эргилдези баксырааш, буттарга кончуг багай салдарлыг болур. Ынчангаш будун камнаары чугула, аңаа балыг-бышкын тургузуп болбас, бичии балыг безин эттинместей бээр. Берге таварылгада бутту кезер ужурга таваржыр.
Улуг-биче дамырлар үрелир болганда, айыылдыг чүвези – чүрек-дамыр системазының аарыглары тыптып болуру: атеросклероз, ишемия, гипертония, инсульт, инфаркт… 
Ханда чигирниң хемчээли өй-тап турар ужурлуг. Бир эвес чигир хөлүн эрттир көвүдээр азы дыка кудулап эвээжээр болза, аарыг кижи комаже кире бээр, мындыг байдалдың айыылдыг чүвези бо – комадан үнүп шыдавайн, олчаан эрте берип болур.
– Чигирниң өй-хемчээли кайы хире болур ужурлугул?
– Организмде чигир дээрге глюкоза дээрзин дем чугааладым, ол шупту органнарның, ма­га-боттуң күш-шыдалын, энергиязын хандырар. А инсулин чигирни клеткаларже чедирер, орук ажыдып бээр дүлгүүрү ол болур. Глюкозаның нормазы бир литр ханга онааштыр 3,5-5,5 миллимоль турар ужурлуг. Бир эвес аарыг кижи шын эвес эмнеттинер болза, чигирниң нормазы кудулай бээр болгаш гипокликемия дээр айыылдыг байдалга чедирер. Ооң демдектери: аарыг кижи мөгүдеп девидээр, кылыктаныр, сирилээр, деридер, чем чиксээр, бажы аарыыр, судалы дүргедээр. Ынчап барганда дарый хемчег алыр: рафинад чигир чиир, чигирлиг шай, чимис чулуу (сок) ижер. Оон башка кижи угаанын оскунуп, моорап болур. Аарыг кижи бодунга дүрген чиптер ак хлеб, чигирни ап чорза эки.
– Роза Кыргысовна, чигир чем-биле кады келир болганда, аарыг кижиге кол чүве – шын чемненилге ышкажыл? Бо талазы-биле чүнү сүмелээр силер?
– Ийе, аарыг улуска чемин таарыштырары, диета сагыыры – кончуг чугула негелде. Бистиң пациентилеривис боттары чүнү чиир-чивезин билир, бис эмнелгевисте диабет школазында оларны аажок өөредип турар бис. Чиир чеминиң хемчээлин хлеб кескиндизинге (хлебная единица-ХЕ) өйлээн болур. Бир ХЕ 12 грамм углеводтарга дең. Ол хире ХЕ ханда глюкозаны 1,7-2,2 ммоль/л кылдыр көдүрүптер. ХЕ-ни санаары шуут-ла математика-дыр ийин. Ынчангаш аарыг кижи боду өөренир, интернетте бистиң сайтывыста чогуур информация бар.
Хөй углеводтарлыг чемнер чиирге, чигир көвүдээр. Мыйылааны камнаары-биле хары угда хөй чем чивес, аргалыг болза бичиилеп 5-6 катап ол-ла шагында чемненгени дээре. Организмни ынчалдыр өөредип алыр. Үске хаарып быжырган, ыштаан, дузаан чемнер, ак далгандан булочка аймаа, крахмалдыг чемнерни шеглезе эки. Углеводтар дээрге-ле ханда глюкоза-дыр. Белоктуг чемнер глюкозаның шиңгээлин оожумнадыр. Кандыг-даа чем белоктар, үстер, углеводтардан тургустунган болур. Чамдыызында углеводтар көвей, чижээ, крупалардан рис, манка, чимистерден хурма, банан, виноград, финик, изюмну чивезе эки, ногаалардан картошканың крахмалын чаза арыглап каапкаш, щи, борщка каап алыр дээш оон-даа өске. Тускай таблицалар бар.
– Чемненилге чуруму чугула дээрзи билдингир-дир. А диабеттиң эм-таң талазы-биле хандырылгазы кандыгыл? Эндокринолог эмчилер кожууннарда бар бе?
– Диабет дээрге күрүне ужур-уткалыг, улуг чарыгдалдыг медик-социал айтырыг болганда, инсулин, эм-таң хандырылгазы федералдыг болгаш девискээр фондулар таварыштыр чоруттунуп турар. Девискээр фондудан халас эм-таң алыр аарыг улуска ол чедишпейн турар, акшаландырыышкыны чегей.
Эндокринолог эмчилер Кызыл кожуунда болгаш Бии-Хемде бар. Арткан кожууннардан аарыг улус бистиң эндокринология салбырынга кээп эмнедип турар.
– Чигир аарыын болдурбас дизе чүнү канчаарыл?
– Кандыг-даа аарыгны болдурбазы кижиниң бодундан хамааржыр. Кижилер кадыы дээш харыысалгалыг болур ужурлуг, амыдыралдың кадык овур-хевирин тудар, шын чемненир, арага ишпес, таакпы тыртпас, олутпай болбас, күш-культурага хандыкшыыр. Уруг-дарыын шын чемнениринге, фастфуд чип, чигирзиг, газтыг суксуннар хөй ижип турбас кылдыр өөредир. Ол кижи бүрүзүнге хамаарылгалыг ниити дүрүмнер. А диабеттен аарый берген кижи ону бичии-даа хажыдып болбас. Бир чижекти чугаалаайн: бистиң бир улгады берген пациентивис куда-дой чорааш, арагалаан. Эртенинде удуп-ла чыткан, дүшке чедир чыдып бээрге, уруглары оттурарга, комаже кире берген болган. Үш хонук иштинде эмнеп тургаш, ооң амы-тынын камгалап алдывыс. 
Чигир аарыг кижи бодун кезээде контрольдаар, глюкометр-биле хынаттынар, эмчизи-биле сүмележип турар ужурлуг. Боду чурум хажытпайн, аарыын башкарып өөренир. Диабетти аажок улуг чүве кылып албайн, шын башкарып чоруур болза, кадык кижилерден дудак чокка үр чылдарда аас-кежиктиг чурттап болур.
– Интервью бергениңер дээш, бистиң номчукчуларывыска ажыктыг сүмелериңер дээш улуу-биле өөрүп четтир­дим, Роза Кыргысовна. Силерге бүгү-ле экини күзедим.
Надежда ЭРГЕП.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.