1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ААС-КЕЖИК БАЗА УЛУГ ХАРЫЫСАЛГА

Россияга бир дугаар эртер делегейниң студентилериниң болгаш аныяктарының маргылдаалары – кышкы Универсиада 2019 чылдың март 2-ден 29-ка чедир Красноярск хоорайга болур. Делегей чергелиг XXIX кышкы универсиаданың факелиниң старды сентябрь 20-де Турин хоорайдан эгелээн. А Россияга сентябрь 29-тан старттаан факел дамчыдылгазы чурттуң 30 улуг хоорайларын хаара тудар. Кышкы Универсиаданың оду Тывага декабрь 18-те кээр. Универсиаданың факелин дамчыдар езулал Тываның эң-не тергиин спортчуларынга, аныяктарынга дүшкен. Оларның бирээзи Альберт Монгуш-биле чугаалаштывыс.
— Кышкы Универсиаданың факелин тудар аас-кежик кижи бүрүзүнге таварышпас болгай. Үлегерлиг, шыл­га­раңгай спортчуларны шилээн-дир. Силерниң чедиишкиннериңер хөй-ле боор аа, Альберт Олегович?
— Ийе, мындыг төөгүлүг езулалга кир­­жи­ри аас-кежик база улуг харыысалга-дыр. Спортта эки чедиишкиннерим дээш мени шилээн боор. Улуг чедиишкиннеримни адаарга: самбога 2 дакпыр Европа чемпиону, дзюдога Россия кубогунуң шаңналының 2 дакпыр эдилекчизи, Россия чергелиг дзюдо маргылдааларының 3 дакпыр чемпиону. 
— Спортче бирги базы­мыңар кайыын эгелээнил?
— Юность аттыг уругларның спорт школазындан (амгы үеде олимпийжи курлавырлар школа­зы) эгелээн. 1999 чылда 3-кү класс­ка өөренип тургаш, эжим-биле бо школаның дзюдо сексия­зынче кирип алгаш, тренеривис Вячеслав Монгуштуң удуртулгазы-биле өөренип эгелээн бис. 1-2 чыл өөренип белеткенгеш, маргылдааларга киржип эгеледивис. Баштайгы чылдарда килим четпес болгаш, самбо маргылдааларынга киржип турдум (дзюдога 60 килден өрү киржир). Бир-ле дугаар Саяногорск хоорайга маргылдаага киришкеш, 2 дугаар чер алган мен. Оон эгелээш-ле спортчу хей-аъдым оттуп, республика, Сибирь Федералдыг округ чергелиг маргылдааларга удаа-дараа киржип эгеледим. 2005 чылда Сибирьниң элээди оолдар аразынга маргылдаага бирги черни, оон ол-ла чылын Россия чергелиг маргылдаага база бирги черни алдым. Ам бо үеде дзюдонуң дээди чадазы – кара куржагның (поястың) эдилекчизи, 2015 чылдан тура Россияның чыынды командазының кежигүнү мен.
— Өскен-төрээн чериңер­ни, өг-бүлеңерни таныштырыптар силер бе.
— Барыын-Хемчик кожууннуң Шекпээр суурга төрүттүнген мен. Ада-иемниң 5 ажы-төлүнүң хеймери мен. Кызылдың № 12 школазын дооскаш, 2010 чылда Кызылдың башкы колледжинге күш-культура башкызы мергежилди чедип алдым. Улаштыр дээди эртем чедип алыры-биле ТывКУ-нуң күш-культура болгаш спорт факультединче киргеш, ону 2015 чылда доостум. Өг-бүлелиг мен, өөм ишти Дадила Мерген-Хереловна-биле 5 харлыг оолдуг, 2 харлыг кыстыг бис.
Амгы үеде Татарстан Респуб­ликаның Набережные-Челны хоорайның Иштики Херектер адырында ажылдап турар мен. 
— Дээди эртемниг, хөй че­диишкиннерлиг аныяк спорт­чу кижиге бодуңнуң чер-чуртуңга ажыл тывылбааны ол бе?
— Россияның чыынды коман­дазының кежигүнү болганымда меңээ хөй белеткенир, тренировкалаар, маргылдааларга киржир үе херек. Ынчангаш Татарстанның ИХЯ-зы меңээ ажылдавышаан, маргылдааларга киржип, белеткенир арганы берип турар. Тывага ажылдаа­рымга, ындыг арга чок, чүгле ажылдаар апаар. Ынчангаш өске черге ажылдаар ужурга тава­рыштым. Россия, делегей чергелиг улуг маргылдааларга Тывам адын тудуп киржири меңээ улуг чоргаарал. А Иштики херектер маргылдааларынга Татарстанның ИХЯ-зының ады-биле самбога 2 катап бирги черни, дзюдога 2 катап үшкү черни алдым.
— Ийи аңгы хоорай аразында амыдыраары аныяк өг-бүлеге шаптык болбас-тыр бе?
— Россияның чыынды коман­дазының кежигүнү чылда 300 хонук дургузунда спортчу белеткелди эртер ужурлуг. Ийи неделя тренировкалааш, чүгле 3 хүн иштинде Тывага кээр-дир мен. Бөгүн кежээ белеткел эртер черивис Сочиниң Адлерже ужуп чоруур мен, ноябрь 20-ге чедир. Ынчап кээрге бүдүн чылда чүгле 60 хире хонукту өг-бүлем-биле эрттирип турар мен. Өөм ишти Дадила-биле чурттааш, 10 чыл болдувус. Ол база улуг шылгалда-дыр, бот-боттарывыска бүзүреливис күштүг. Эжимниң деткимчези меңээ сорук-күштү берип чоруур.
— Спортчу кижи үргүлчү маргылдаалаар, чурттар, хоорайлар кезиир, хөй-ле чарыгдалдар үндүрер болгай. Детимче алыры күзенчиг боор аа? 
— Россия иштинге маргыл­дааларга Тываның спортчу белеткелдер төвү акшаландырар, а даштыкы чурттарже Москваның дзюдо федерациязы төлеп бээр.  Дзюдо, самбо маргылдааларынга киржип турар тыва спортчуларга Тываның Дзюдо федерациязының даргазы турган Роберт Доржу, амгы даргазы Андрей Листков, Тываның Самбо федерациязының даргазы Аяс Баян олар үргүлчү деткимчезин көргүзүп чоруурлар. Оларның деткимчези биске улуг дөгүм болуп турар.
— Спортчу кижи күш-шы­далын сайзырадырындан аң­гыда чүнү билир болза экил?
— Эртем-билиглиг болур болза эки, ылаңгыя чурттар кезиир­де, дыл-домаан сайзырадыр, дылдар өөренип алыры артык эвес деп бодаар мен. Бир катап башкым Вячеслав Карбыевич-биле Аргентинаның аэропортунга дыл билбезивис­тен түрээн бис. Ийи аэропорт аразынга канчаар чедип алырын имнеп, хол-будувус чайып та­йылбырлап чадашкаш, арай деп телефон дамчыштыр харылзажып тургаш, таксиге чедирттивис. Дыл билбеске кайы хире берге деп чүвени ынчан көрдүм. Өөренир болза эки, өске чуртка дыл билбес кижи үнү чок кижиден дора апаар чорду.
— Эң-не уттундубас мар­гылдааң каяа болганыл?
— 2014 чылда Аргентинага «ПанАмерики» деп делегей маргылдаазынга киришкеним уттундурбас. Уругвай хоорай Тыва шагы-биле 11 шак ылгалдыг болган. Баргаш-ла, маргылдаага белеткенип, эът-кежим изиргендиреримге, мага-бодум удуп турар, одунмаан, холдарым чудуруктаттынмас, күш чок, хүрежиринге белен эвес болган. Ынчан хүрежири дыка берге болган, 3-кү чер алган мен. Оон эки хүрежип болур турган-дыр ийин. Мурнунда черле ырадыр чоруп көрбээн болгаш, кайгаан мен.
— Аныяк-өскенге, ылаңгыя спортчу болуксаар оолдарга чүнү сүмелээр силер?
— Спортчу кижи хөй ажыл­даар, эки өөренир. Бодун хүн чурумунга өөредир – чаңгыс шакта турар, ол-ла үеде чемненир, тренировкалаар. Хүн чуруму чокта организм дыштанып четтикпейн баар. База бир кол чүүл – шын орукту шилип алыры. Уруглар спортчу бөлгүмнер, секциялар чоруп тургаш, доо­зукчу 10-11 класстарга келгеш, өөренир бе азы чүгле спорт-биле ажылдаар бе деп айтырыгга кээр. Ынчан шын шилилгени кылыры күзенчиг. Мен бодум спорт талазынче шилилгени кылганым бо.
— Келир үеде сорул­гала­рыңар кандыгыл?
— 2020, 2024 чылдарның Олимпиадазынга чедир кызып белеткенири. Спортчу кижиниң сорулгаларының эң-не кырыкы чадазы ол деп бодаар мен.
— Интервью бергениңер дээш четтирдим. Улуг че­дииш­киннерни күзедим! 
Алдынай СОЯН чугаалашкан.
Чуруктарны А.Монгуштуң архивинден алган.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.