1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АВАЙЫМГА КАЙЫЫН ЧЕДЕР

Чаяаттынгаш чурттап чоруур черивисти анаа эвес Таңды Тывазы дээн болгай. Таңды сыннары — Тывавысты дургаар шөйлүп баткан, бойдузувустуң мөңге, чурумалдыг даглары. Караңгы көк, ылым-чылым апарган чыдар тайгаларның эдээнде кайгамчык чараш булуңнарның бирээзи болур алдар-аттыг Элегеске бистиң ававыс Татьяна Севеновна Симчит Танзын-оолдарның 3 ажы-төлүнүң хеймери бооп төрүттүнген. 
Ачазы, кырган-ачавыс, Севен Хөрекович Танзын-оол күрүне, партия ажылдакчызы чораан болгаш, респуб­ликаның кайы кожуунунче чорудуптар болдур, аңаа өг-бүлези-биле ажылдап, амыдырап чурттап чораан. Ававыс көңгүс чаш тургаш, төрээн иезин оскунар салым-хууга таварышкан. Кырган-ававысты Минзеңмаа Сувановна дээр, угу ат-сураглыг Ажыкай бээзиниң оглу Чылбак-оолдуң уруунуң уруу. 
Ававыс ачазының ийи дугаар өг-бүлезиниң ажы-төлүнүң аразынга өскен. Кады төрээн ийи акызы — улуу Дадар-оол интернатка, бичиизи Кошкар-оол азырандыга барган. 
Бичии кижиге ада-иезиниң ылаңгыя авазының эргелели, чылыг-чымчак сөзү, амыдыралчы өөредии тоң чугула. Ол бүгү ававысты оюп эрте бергени кээргенчиг болгаш хомуданчыг. Бажың-балгаттың төнмес-батпас ажылын өскелерден хөйнү кылыр үүлени эдилеп чораан-даа болза, школага авам эки өөреникчилерниң санынга кирип турган. Кызыл-Арыг, Кызыл, Межегей школаларынга өөренип,  доозарда Бай-Хаакка дооскаш, ол-ла 1962 чылда Улан-Удэниң педагогика институдунче кирип алган. Биология, химия башкызы мергежилдиг бооп, 1967 чылда чедиишкинниг дооскаш, хуваалда езугаар Тес-Хем кожууннуң Чыргаланды суурга аныяк специалист бооп ажылдап чеде берген. Аныяк башкы улус-чоннуң ажы-төлүн өөредип  кижизидер буянныг херекке үлүүн киириштирип, шудургу ажылдап турган. 
Езулуг тыва кыс кижиниң бүдүжү ававыста — биче сеткилдиг, бөдүүн, кызымак. Ол 1968 чылда ачавыс Авый-оол Дадар­овичиге душкаш, Симчиттерниң хеймер кенни болган. Ол-ла чылдың октябрьда дун уруу, 1 чыл ажыг болгаш 2 дугаар кызы төрүттүнген. Амыдырал бодунуң агымы-биле шуудаан. Ававыстың баштайгы өөреникчилери ам бо хүнде 50-60 харлыг апаргылаан, башкызын сактып чугаалажып, ужуражып чоруурлар. 
1972 чылда өг-бүлевис Самагалдайже көшкен. Аңаа уругларының арткан үжү чырык черге бодараан. Ажы-төлүнүң келир үезин бодап, бүгү чуртка өскерлиишкиннер эгелей бээрин өттүр көрген-даа ышкаш, 1979 чылда Кызыл хоорайже көшкеннер. 
Республиканың өскүс уруглар школа-интернады – ававыстың пенсия үнгүже ажылдаан ынак школазы. Кызымаккай, шудургу ажылы-биле эш-өөрүнүң, коллективиниң хүндүткелин чаалап алган. Бүгү күжү, сагыш-сеткили-биле ажылынга бердинген башкы кижиниң ажылы харыысалгалыг-ла, а ада-иези чок арткан уруглар-биле ажылдаары ийи дакпыр харыысалга. Дүннүң караңгызы, хүндүскүнүң чымыжы, чайның изии, кыштың соогу, дыштаныр-дыштанмас хүн дивейн, 2-3 кижиниң ажылын ээлчештир кылып, дыка-ла кызып чорааш, бисти бут кырынга тургусканнар.  
Ачавыс ажылының аайы-биле кежээки шактарда азы дыштаныр хүннерде концерттер, репетициялар, көрүлделер дээш ыңай-бээр чоруп каарга, ававыс ажы-төлүн кажан-даа түретпейн, школазынга ажылдавышаан, четтигип турган. Кажан ажы-төлүнүң ажы-төлү көстүп эгелээрге, оларны азыражып эгелээн. Улуг уйнуу Алдынай ам 23 харлыг. Авам амгы үеде хеймер уруунуң чаш ажы-төлүн карактажып, ажык-дузазын көргүзүп чоруур. 75 харлап, назылай-даа берзе, анаа черле олуруп шыдавас бир-ле чүвени кылган-туткан, каяа-даа дузазын көргүзүксээр, эмин эрттир биче сеткилдиг. «Дыштан, авай» — дээрге, хомудай бээр, мындыг онзагай кижи-ле болгай.
Ачавыс берге аарыгның халавындан адырлып шыдавайн, 2014 чылда чырык өртемчейден чарлып чорутса-даа, ававыс амгы хүнге чедир амыдырал дээш кызып чурттап чоруур. Амгы үеде улуг уруу Оюнмаа (чүүлдүң автору) 9 дугаар школада орус дыл болгаш литература башкызы, РФ-тиң өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы. Өөнүң ээзи Шолбан Семисович Монгуш Кызылдың 1 дугаар поликлиниказының чолаачызы. Олар 2 ажы-төлдүг. Улуг уруу Алдынай Москваның күрүнениң О.Е. Кутафин аттыг юридиктиг университедин дооскаш, амгы үеде Францияда өг-бүле тудуп, ажылдап, чурттап чоруур. Оглу Шагдыр Кызылдың 5 дугаар гимназиязының 11-ги классчызы. Ол баскетболга республиканың каш дакпыр чемпиону. 
Симчиттерниң ортун кызы Чойганчай — медицина эртемнериниң кандидады. Ол хөй чылдарда Москва хоорайга, Мальта деп чуртка ажылдап, чурттап чораан, амгы үеде Кызылдың эмчи колледжинде башкы. Өөнүң ээзи Валерий Алексеевич Неверов база эмчи. Оларның уруу Лена Күрүне лицейинде 6-гы классчы. 
Оолдарының улуу Кызыл-Маадыр — филология эртемнериниң кандидады, Тываның гуманитарлыг болгаш тус­кай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң дыл секторунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы. Өөнүң ишти Майя Хеймер-ооловна республиканың казначейство эргелелинде салбыр эргелекчизи. Олар 4 ажы-төлдүг. 
Ортун оглу Эртем-Херел – «Айком» деп компьютер төвүнүң директору. Өөнүң ишти Саяна Хереловна — дээди эртемниг эмчи. Оларның 3 ажы-төлүнүң улуу Анай-Хаак чуруттунар салым-чаянныг, ол янзы-бүрү мөөрейлерниң тиилекчизи. 
Хеймеривис Светлана – ТР-ниң Дээди судунуң бухгалтери. Өөнүң ээзи Юрий Кимович Лаа — аңныыр черинде юрист эртемниг салбыр эргелекчизи. Олар база хөй ажы-төлдүг, 2 кызы школачы, арткан ийизи амдыызында чаш.
«Иениң алдары» медальдың 2-ги, 3-кү чергелериниң эдилекчизи, күш-ажылдың хоочуну, ававыс Татьяна Севеновна бо хүннерде 75 харның бозагазын артап алган,  оожум-топтуг, кижизиг, ажылгыр, шыдамык аажы-чаңын салбаан, чиик-чаагай амыдырап орар. Ада-иевис бисти чагып-сургап чорааш, херек черге көгүдүп,  уруг-дарыы бистерни өөредип, кижизидип өстүргеннер. 
Улугну улуг, бичени биче деп хүндүлеп билир, кандыг-даа ажылды сегирип алыр, сагыш-сеткилин бүрүнү-биле өг-бүлезинге бердинип чоруур ававыс — бистерниң эң-не эргим, эң-не ынак, эң-не хүндүлүг киживис.
Айдың чырык турза-даа,
Алдын хүнге кайын чедер.
Акы-дуңма турза-даа,
Авайымга кайыын чедер.
Оюмаа МОНГУШ.
Кызыл хоорай.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.