1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АВАМ – МААДЫР

Ава – адап ханмас үнелиг сөс. Ава – чаш кижиниң бир дугаар сөзү. Кижи өөрээнде-даа, кортканда-даа, чуртталгазындан чарлып-даа чыткаш, «Авай» дээр.

Мээң авам Часкал Сарыглар (Долаан) Допуй уруу – фронтучу. Ада-чурттуң Улуг дайынының алдарлыг кыстарының бирээзи. Дайын чоруурда, Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергей сумузунга Кара-Сал Кошкар-оол-биле ада-иези өглеп каан. Ада-чуртче немец-фашистиг эжелекчилер халдаан. Ол коргунчуг медээ кааң, аяс хүнде чаңнык-биле дөмей болган. Аныяк өг-бүле анаа орбаан. Ополчен шериинге өөренип, чүс-чүс, муң-муң экер эрес оолдар, кыстар дайынга киржир күзелин илередип, билдириишкиннерин киирип эгелээн.

Бичии турумда, Чадаана хоо­райның амгы Сарыглар Час­кал аттыг кудумчуга Культура бажыңынга дайын дугайында солун кино болур дээрге, авамны ыяап-ла эдерер турган мен. Оон келгеш, авамдан айтыртынып-ла эге­лээр мен. Ол коргунчуг да­йындан канчап дириг артканыл? Чанынга чораан эштери өлүп каарга, канчаарыл? Айтырыгларым дорт харыызын, шору өзүп келгеш, «Ты­ваның аныяк­тары» солундан номчаан мен. 1975 чылда Тиилелгениң 30 чыл ою болганда авамның харыызы:

«Дайын дээрге дайын-на бол­гай. Өлүм-чидим, хан-чин, хоозурал… Кадыг бергелерни эртип, карак-биле өлүм-чидимни көрүп, дайынчы эштерин чидиригге алзырга, ыглаксанчыг, муңгаранчыг-даа. Ындыг-даа болза, өжээн-килең күштүг бооп, ажыг-шүжүг бодаар үе эвес апаар. Харын кижиниң кылыы хайнып, эш-өөрүнүң өжээнин негээр адааны улам кыптыгып кээр чораан».

Авам 1924 чылдың июнь 15-те Хөндергей сумузунуң Кызыл-Хадыңга төрүттүнген. Чалыы кыс, 19 харлыында, 1943 чылда 200 ажыг эш-өөрү-биле Тыва Арат Республиканың мурнундан Ада-чурттуң Улуг дайынынче немец-фашистиг эжелекчилерден төрээн чуртун камгалап чорупкан. Ол 1-ги украин фронтунуң 8-ки дивизияның 31-ги полугунуң аъттыг шеригжизи чораан. Украин ССР-ниң Ровно, Дубно хоорайларын, Сурмич, Деражно, Погорельцы суурларын немец-фашистиг эжелекчилерден хосташкан. Тыва 10 санитар кыс эрес-маадырлыын көргүскен.

Украин ССР-ниң Ровно дээш тулчуушкунга Кара-Сал Кошкар-оол чок болган. Дайын соонда Час­кал Сарыглар Допуйевна Долаан Кара-Хуна Хүүленович-биле чурттааш, 7 ажы-төлдүг болганнар.

Тайбың ишке база үлегерин көргүскен. «Эрес-маадырлыг чоруу» дээш деп медаль, В.И.Ленинниң төрүттүнгениниң 100 чылы медаль, «Чепсектиг Күштерниң 50 чылы» медаль, «Иениң 2-ги чергези» медаль дээш, оон-даа өске хөй санныг шаңналдарның эдилекчизи.

Авамның төрүттүнген чери Хөндергей суурда тураскаал самбыра бар. Чурттап чораан кудумчузун 2004 чылда Часкал Сарыг­лар аттыг кылдыр мөңгежидип адаан. «Уттундурбас чылдар» деп номда авамны дыка коргуш чок, эрес-дидим кылдыр би­жээн. Иван Кузнецовтуң «Саяндан Ровно чедир» деп номда, Михаил Сундуйнуң «Эки турачы аъттыг эскадрон» деп номда тыва эки турачы кыстар дугайында бижээнин чоргаарланыр мен.

Ам удавас Тиилелгениң 70 чылын байырлаар бис. «Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан». Авам чо­раан болза, 91 харлаар. Амгы өзүп орар салгал маадырларынга чоргаарланып, эрткен үени, төөгүзүн кажан-даа утпас ужурлуг!

Орай дүне октар сыылап,

Оңгуларга частып дүжер.

Оңгуда эштиң бажын шарып,

Октуг-боолуг тулчуп турдуң.

Төрээн чурт дээш демиселге

«Тулчуушкунну» ырлап чорааш,

Дидимнерниң аразында

Тиилелгелиг чанып келдиң.

Зинаида Сат, фронтучунуң уруу.

«Шын» №39 2015 чылдың апрель 14

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.