1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АВА, АЧАЗЫ - ЭРГИМ

Бай-Тайга кожуундан школаның дыңнакчызы — Оюн-оол Күжүгет.
 
Кызылдың уруглар бажыңының баазазынга 2016 чылдың сентябрь 26-дан эгелеп уруг азырап алыр деп турар күзелдиг ада-иелерге школаны ажыткан. Неделя дургузунда уруглар бажыңында тускай тургус­тунган салбырның специалистери, уруглар бажыңының эмчилери, психолог, логопед башкылары школаның дыңнакчыларынга консультация, лекция, тренинг, диагностика хевиринге кичээлдерни эрттирип, уруг­лар азырап алыр бетинде белеткеп турар. 
ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруг­лар­ херектериниң талазы-биле аген­ти­лелдиң ажылдакчылары, хөй-ниити организацияларының төлээлери, чалаткан лекторлар среда санында кээп, айтырыгларга харыылап, кичээлдерни эрттиржип турар. Кичээлдер үезинде уруг­лар азырап алыр деп турар ада-иелер чаштарның аажы-чаңы, сонуургалдары-биле таныжып, оларга чаңчыгып алыр аргалыг. 
2018 чылдың февраль айга чедир уруг азырап алыр деп турар кү­зел­диг ада-иелер школазынга 758 дыңнакчыны өөреткен. Ада-ие болур күзелдиглер тестилерниң түңнелдери-биле өөредилгени эрткен дугайында шынзылганы ап, улаштыр чурттап турар черлериниң аайы-биле ажаалда-тежээл­де болгаш харагалзал килдистеринге ол документилерин кожуп, дараазында базымны кылыр. 
Амгы үеде найысылалдың уруглар бажыңында 3-тен 7 харга чедир 20 өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уруглар бар. Чаштарның хөй кезии “социал өскүстер”. Ол дээрге ада-ие эргезин казыттырган азы ада-ие эргезин кызыгаарлаан авалар, ачаларның уруг­лары. Оларның аразында аргажок дуза кадыптар чоок кижилери чок, бут кырынга туруп, ажыл-агый, чурттаар оран-сава тып алгыже уругларын түр када тургузуп турар авалар база бар. Уругларынче сагыш салбайн, тывылбайн турар иелерни полиция таварыштыр азы Херээженнер чөвүлели-биле демнежип тып турда, айлар эрте бээр. Устав езугаар уруглар бажыңынга чаштар 6 айдан хөй үе турбас ужурлуг. Ынчалза-даа мында бир чыл чедир чурттап турар уруглар бары хомуданчыг.
2014-2015 өөредилге чылында уруг­лар бажыңының башкылары өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларны чаа өг-бүлеге чурттаарынга белеткээр программаны ажылдап кылган. Тус программа 1 чыл уламчылаар, кичээлдер неделяда бир катап болур. Уругларга өг-бүлениң мөзү-шынарының үндезини, үнези, езу-чаңчылдары, байырлалдары, өг-бүле кежигүннери, бистиң чурттап турар бажыңывыс дээш оон-даа өске темаларга кичээлдерни эрттирип турар. Бо программа психолог-педагогика угланыышкынныг. 
Найысылалдың уруглар­ бажы­ңы­ның директору – Альби­на Комбужаповна Хомушку. Арга-дуржулгалыг демниг коллективче 12 кижизидикчи башкы, дефектолог, логопед, хөгжүмчү, социал педагог, психолог башкылар, эмчилер дээш өске-даа ажылдакчылар кирип турар. 
Чаш төлдүң изиг күзели чүгле ада-иезинге эргеленип чассыыры, өпей ырызын дыңнаары болур. Уруглар бажыңы оларның өг-бүлезин, ада-иезиниң ынакшылын кажан-даа солуп шыдавас дээрзи билдингир. Чаштарны төрээн ада-иезинче эгидери — коллективтиң кол сорулгазы. Уруглар бажыңының коллективиниң комплекстиг ажылының түңнелинде элээн ада-иелер боданып, ажыл-агыйга тургустунуп, багай чаңчылдарындан адырлып, кадык амыдыралче эглип, уругларын эгидип ап турары эки көргүзүг. 
Мооң мурнунда чылдарда уруг азырап алгаш, дедир эгиткен ийи-чаңгыс таварылгалар турган. Чаш уругну дедир социал албан черинче эгидерге, ооң психиказынга багай салдарны чедирип болур. Чүге дизе чаш уруг "мен кымга-даа херек чок-тур мен" деп бодалга кээр. Эгезинде төрээн, а сөөлүнде азырап алган  ада-иези уругдан ойталаарга, оларны аажок улуг сагыш-сеткил дойлуушкунунга чедирер. Ооң уламындан психиказы чедир хевирлеттинмээн уруглар хагдынчак болгаш кымга-даа бүзүревес апаар. Ынчангаш бо байдалдарны болдурбазы-биле, дыңнакчыларның ада-ие болур мөзү-шынарын бедидери-биле, тус уруглар бажыңы ТР-ниң Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң талазы-биле агентилелдиң дужаалын күүседип, ада-иелерге уруглар азырап алырынга белеткээр школаны тургусканы бо.
Тус бажыңның ажылдакчылары уруг­лар азырап алган өг-бүлелерге, өскүс уругларны хайгааралга алганнарга удаа-дараа кээп, чаштарның чаа байдалга чаңчыгарын, өг-бүлеге ижигерин  хайгаа­рап  турар. Эге дээрезинде кайы-даа талага берге болуру билдингир. 
Күрүнениң социал албан черлеринге өскен уруглар өг-бүлезиниң деткимчезин албайн турар. Ын­чангаш уруг­лар төрел харылзааларын үспезин дээш, рес­публиканың школа-интернадында (школа назылыг уруглар), чаштар бажыңында (3 харга чедир уруглар) чаштарның кады төрээн акы-дуңмаларынга чедирип, ужураштырары эки чаңчыл апарган. Чаштар ол хүннү четтикпейн манаарын уруг­лар бажыңының директору чугаалады. Уруглар бир ай иштинде көрүшпээн кады төрээннери-биле ужуражып, улуглары бичиилерин чассыдып, эргеледип алыр аргалыг. Кады төрээн хөй уругларны чарбайн, чаңгыс өг-бүлеге бээ­ри күзенчиг. Хары угда 5 азы 6 кады төрээн уругларны азырап алыр өг-бүлелерни тывары – берге айтырыгларның бирээзи. 
Уруглар бажыңының доктаа­мал деткикчилериниң бирээзи – «Сбербанк России» ААН-ниң Кызылда салбыры. 2016 чылдың декабрьда уругларның чурттап, өөренип турар каъдын долузу-биле дерээн. Ол дээр­ге оруннар, столдар, сандайлар, шкафтар дээш оон-даа өске. Чоокку үеде деткикчилер уруг­лар бажыңының девискээринге уруглар шөлчүгежин тургузар. Оон аңгыда квартал санында чаштарның төрүттүнген хүн­нерин эрттирип, оларга белектерни тыпсып, байырлалдарны организастап турар. 
Чаа келген уругларның чам­дыызы өг-бүле байырлалдарын безин билбес болур. Төрүт­түнген хүнүн маңаа бир дугаар эрттиргени оларга уттундурбас, өөрүнчүг болуушкун. Бичии чашка амданныг тортту өөр­ле­ри-биле амзап, белек-се­лек алыры дег аас-кежик кайда боор. Оон аңгыда уруглар рес­публиканың кадыкшылга төвүнге кадыкшылын быжыктырып, Сүбедей спорт комплекизинге дыштанып, Кызылдың К.И. Чуковский аттыг уруглар ном саңынга хемчеглерге киржири чаңчыл апарган. “Тываның энерелдиг чүректери” аныяктар шимчээшкининиң идепкейжилери база уруглар бажыңының доктаамал өңнүктери. Олар ба­за уруглар дээш сеткилинден сагыш-човап, солун оюннарны эрттирип турарын демдеглеп каары артык эвес. 
Уруглар бажыңының ажылдакчылары Чаа чыл, Шагаа, авалар, адалар, уруглар байыр­лалдарын деткикчилер-биле демнежип эрттирип турар. 
Тыва үндезин төптүң удур­тулгазының деткимчези-биле өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын уругларга бичии­зинден тура өөредип, хылбык байырлалы деп чараш езулал­ды эрткен чылдан эгелеп эрттирип эгелээн. Бо чылын база хылбык доюнга бир оол ши­литтинген. Эрткен чылын уруглар хоорайдан ырак эвесте малчын Константин Василь­евич Монгуштуң аалынга чедип, мал-маганны караа-биле көрүп, холдары-биле тудуп, суйбап, азырал амытаннарны дыка сонуургааннар. Эриг баар­лыг малчын бичии өңнүктерин ажык отка быжырган амданныг далганы болгаш сүттүг шайы-биле хүндүлеп, чылый бээрге база катап аалдап кээрин чалаан.
Чаңчыл езугаар тыва культура төвүнүң билдингир артис­тери Шагаа байырлалында уругларга аалдап кээп, солун оюн-тоглаа­зын, концертин бараалгадыр. Шагаа бүдүүзүнде ус-шевер хуу сайгарлыкчы Айдың Элбек-оол­ович Хертек уругларга белек кылдыр шевергин тыва өгнү кылгаш, боду тургускан. Чаштар кожамыктарны, шүлүктерни шээ­жилеп өөренип алган болгаш, аалчыларны чараш өөнге хүлээп алырынга белен болду. 
Уруглар бажыңы чылыг, чырык, өрээлдерин чараш чечектер, чуруктар, өңгүр ойнаарактар, аквариумда балыктар, дойду өткүт үнү-биле каастап турар. Ооң ажылдакчылары чаштарны кыска үеде турган үези чырык сактыышкын кылдыр артып каарын чедип алыр дээш, бүгү күжүн салып турары көскү. Чөөн чүк календары-биле кел чоруур Ыт чылы таварыштыр уруглар бажыңының коллективинге база чаптанчыг чаштарга бүгүдеге экини күзеп каалыңар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Арслан  АРАКЧААНЫҢ тырттырган  чуруктары. 

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.