1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛДЫҢ ҮНЕЗИ - ЧОНУНГА ДУЗАЛЫЫ

Бо бижээн чүүлүмнүң маадырлары Бай-Тайга ко­жууннуң аныяк сайгарлыкчылары Саян Борисович биле Артышмаа Александр­овна Маадырлар дээрзин номчукчуларга баштай таныштырып каайн.

Шынап-ла солун-сеткүүлге чырыдып бижип болур, чүгле Бай-Тайганың эвес, а бүгү Тываның чонунга ачы-дузазын чедирип чо­руур улус чүве.  Оларның ажыл-ижи-биле Бай-Тайгада ат-сураглыг Шивилиг аржааны дорт холбашкан болгаш, сайгарлыкчыларның дугайында бижип тура, аржаанның дуга­йында ыыттавайн баар арга чок апарган. А бижиптейн дээримге аржаанның бодунга четпээн, ооң каас-чараш бойдус-чурумалын караам-биле көрбээн кижи болдум.
Черле аржаанның бодунга четкеш келийн адырам дээш чайлыг үе манап ажылдап чоруп турумда, сайгарлыкчыларга ужуражып чугаалашкан хүнүмден бээр ийи ай чедип, демдеглеп бижип алганымдан аңгыда, бажымда сактып алган чүүлдерим уттундурар деп барган мындыг.  Ам канчаар, чогаадып бижиир эвес, Тываның аржааннарының дугайында эртемден Кара-кыс Аракчааның ажылдарын интернеттен тып номчуп олургаш, Шиви­лиг аржаанының дугайында шору билип алдым.
Шивилиг аржааны Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тал суурдан 12 километр ыракта, далай деңнелинден 1800 метр бедикте турар. Аржаанның суунда минералдар эвээш, а эм шынарлыг радоннар-биле байлак. Аржаанга чүгле Тывадан эвес, Россияның өске-даа регионнарындан улустар кээп, кадыын эмненип ап турар. Ында чайгы сезон дургузунда санаторий ажылдап турар деп Кара-кыс Донгаковнаның чүүлүнде дыңнаткан. 
Үстүнде номчукчуларга та­ныш­тырганым аныяк сайгар­лыкчы өг-бүле аржаанда сана­торийниң езулуг ээлери олар-ла болгай. Мурнунда 5-6 чыл бурунгаар Шивилигге аржаан­нап, дыштанып барган кижилер майгыннарга чурттап, аъш-чемни боттары белеткеп чип турган болза, ам ында аржааннап келгеннерниң чурттаарынга таарымчалыг пансионат болгаш өске-даа чуртталга бажыңнарлыг, чемненир черлиг, эмнелге пунктулуг санаторий ажылдап турар.
«2010 чылда Тывага туризм чылын чарлаан соонда, Шивилиг аржаанынга турисчи бааза тургузар бодал тыптып келген. Өөм ээзи Саян биле иелээн олуруп алгаш бодалдарывысты быжыр сайгарып, сүмележип олургаш, бизнес-планны чогаадып тургус­каш, ол үеде Бай-Тайга кожуун­ чагыргазының даргазы Ми­хаил Сентябрьович Монгуштуң хүлээп алыышкынынга кирип, келген херээвистиң ужур-чөвүн чугаалап, ажыл-херекчи планывысты көргүзүп, баш удур кылган санаашкыннарывыс, саннар-фактылар-биле бадыткап, та­йылбырлап, шынзыдып чугаалап бээривиске, дарга бисти деткээн.
Өөм ээзи 2005 чылдан тура хуу сайгарлыкчы болуп ажылдап келген кижи. Ынчангаш бо үениң дургузунда элээн арга-дуржулгалыг апарган. Хууда пилорамалыг бис, тайгадан Зил-131 маркалыг лесовоз-биле чудуктарны сөөртүп эккелгеш, пилорамага дилдирип белет­кээш, тудуг материалдарын чонга садып сайгарып турар бис. Оон аңгыда Газ-53 маркалыг автомашинавыс база бар.     
Кожуун чагыргазының даргазы-биле чугаа соонда үр-даа болбаанда Михаил Сентябрь­ович Монгуштуң дужаалы-биле тускай комиссия ажыл-агыйывысты хынап көргеш, машина-техниказы, тудуг материалдары белеткээр пилорамазы бар, ажылчыннары-даа четчир улус-тур деп түңнээн.  Ынчангаш Шивилигге турисчи бааза тудуун дарый эгелээрин биске дааскаш, кожуун бюджединден деткимче кылдыр 300 муң рубльди үндүрүп берген.
Эге дээрезинде аржааннап келген улустар чурттаар бичежек бажыңнар тудуундан эгелээр-дир дээш өөм ээзи Саян баштаан тудугжу оолдар ол чайын-на аржаанчылар чурттаар үш бажыңны, шай, таапкы болгаш аъш-чем, суксун аймаа садар садыг бажыңын, туалеттерни кылып доозупканнар. Ынчангаш чаа туттунган аалчылар бажыңнарын удуур-чыдар орун-дөжек, стол, сандайлар, тумбочкалар, аъш-чем, хеп шкафтары-биле четчелеп алдывыс» — деп, Артышмаа Александровна сактып чугаалап олурар.
Дараазында чылын Шивилигге аржааннап келген чонга чаа тудугларның көстүп келгени өөрүнчүг болбас аргажок. Аъш-чем, таакпы, шай-даа үстү бээрге Бай-Тал суурже чедип, ырадыр чоруп турбас магалыг, бодунда садыглыг, арыгланыр туалеттерлиг, боттарынга майгын албайн келген улустарга чурттаар өрээлдер-даа белен. 
Ынчалдыр Шивилиг аржаа­нынга чыл санында тудуглар немежип келген. Амгы үеде ында 2-3 кижи чурттаарынга таарыштыр кылган беш бажыңчыгашка немей бир каъдынга-ла 4 кижи чурттаар 2 каът 3 бажыңны, 12 кижи чурттаар 5 өрээлдиг пансионатты, чемненир кафени, теннис, хол, бут-бөмбүү ойнаар­ шөлдерни, бот-тывынгыр артистерниң оюн-көргүзүүн көөр сценаны дерип кылган. Оон аңгыда эмчи пунктузу база бар, ында фельдшер мергежилдиг эмчи дүн, хүн чокка дежурныйлап, аржаанга дыштанып келгеннерниң кадыын хайгаарап, херек апарган таварылгада эмчи дузазын чедирип турар.
«Эрткен чылын аржаанга 1200 кижи дыштанып келген, а бо чылын оон-даа хөй келир чадавас боор» — деп, Артышмаа, Саян идегелин ышкынмайн турарлар. 
Тываның барыын талакы кы­дыг-кызыгаар черинде турар болгаш, өске кожууннар-биле аразы ырак, орук харылзаазы берге-даа болза, аарып халажырап чоруур човулаңындан се­гип, эмнедип алыр дээн кижи­лер Тываның ырак-узак булуңнарындан аңгыда, Красноярск, Иркутск, Новосибирск чижектиг улуг хоорайлардан-даа кээп турар. Аржаанга чедип алыры берге эвес, Бай-Тал таварыштыр чиик-даа машина-биле халды бээр.
Эртемден Кара-кыс Донгак­овнаның чүүлүнде радоннуг аржааннарга эки үнелелди берип турар. Чижээлээрге, Шивилиг аржаанын мага-бодунуң хан аргыжылгазы, чүрээниң митральдыг клапанының ажылы сулараан, миокардиттиг, ишемиктиг болгаш гипертония аарыгларлыг, атеросклерозтуг, сөөк-шыңган эъттери болгаш нерви системалары кошкааган, янзы-бүрү кеш болгаш херээжен аарыгларлыг кижилерге сүмелеп турар.
Сайгарлыкчы ажылды кылып чоруур кижилерниң ажыл-ижин көрүп үнелээрде республика бюджединче үндүрүг болгаш өске-даа төлевирлерни өй-шаанда төлеп, суур, кожуун чергелиг спортчу маргылдаа­ларга спонсорлап, хөй ажы-төл­дүг, эвээш­ хандырылгалыг өг-бүлелерге дузалап, ачы-буян чедирип турарын үнелеп көөрү черле чөптүг. Артышмаа, Саян Маадырлар бо талазы-биле эки чоруп турар улус болду. Үндүрүүн өй-шаанда төлеп турары дээш Чадаанада кожууннар аразының үндүрүг инспекциязының өөрүп четтириишкин бижиктерин меңээ көргүстү.
Тээли болгаш Бай-Тал суур­ларда хөй ажы-төлдүг, эвээш­ хандырылгалыг өг-бүлелерге кышкы үеде хөмүр-даш, одаар ыяшты сөөртүп берип, кожуун чергелиг спортчу маргылдаа­ларга доктаамал спонсорлап турарын Бай-Тайга кожуун ча­гыр­газының өг-бүле болгаш ие-чаштар айтырыгларының талазы-биле килдизиниң кол специализи, кожуунда херээженнер чөвүлелиниң даргазы Сайлык Мөгеевна Уртунай бадыткап турар.
Шивилигниң ээлери, аныяк сайгарлыкчылар Саян, Артышмаа Маадырларга ужуражык­саан эш-өөрү, дөргүл-төрелдери, солун-сеткүүл, радио-телевидение ажылдакчылары – кым-даа болза Тээлиде хуу бүдүрүлге чери – «Алдын орду» кафени айтырып алгаш чеде бээрге-ле, силерни кирип моорлаңар деп чалай бээр.
Даш-оол МОНГУШ.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.