1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛДЫ КОШКАДЫП БОЛБАС

ТР-ниң Адалар хүнүнге уткуштур

Чылдың-на ноябрьның үш дугаар субботазында ТР-ниң Адалар хүнүн демдеглеп турар. Сөөлгү каш чылдарда ук байырлал-биле холбаштыр чүгле эр улустуң эвес, а ада-иелерниң каттышкан конференциязын эрттирер апарган. Тываның Эр улустуң чөвүлели турумчаан чурум ёзугаар республика чергелиг шуулган бетинде кожуун бүрүзүнге адалар хуралдарын чыып эгелээн. Аңаа эр улустар Адалар чөвүлелиниң чыл дургузунда кожуун, суму деңнелинге кылып чоруткан ажылының түңнелдерин үндүрүп, төлептиг адаларны шаңнап, тус чер болгаш республика чергелиг санал-оналдарны хевирлеп турар.
Бии-Хем кожууннуң адалар хуралы Туран хоорайга эрткен. Кол угланыышкыны социал өскүс чорукту азы уругларның ада-иениң ажаал-тежээли чок артып каап турар байдалды болдурбазының талазы-биле хөй чылдарда уламчылап турар аарышкылыг темага чагырткан.
Туранга болган адалар хуралының киржикчилери ындыг кончуг хөй эвес-даа болза, шынарлыг болгаш идепкейжи эрткен деп болур. Хуралга кожууннуң Эр улустуң чөвүлелиниң база сумулар, школаларның Адалар чөвүлелдериниң төлээлери киришкен. Эр улустуң чыыжын Бии-Хем кожуун чагыргазының даргазы Орлан Моңгуш база ТР-ниң Эр улустуң чөвүлелиниң даргазы Хонук-оол Моңгуш башкарып эрттиргеннер.
— Тываларны Россия дең­нелинде кончуг шынарлыг эрлер деп билир эвеспе, адыңар сыкпаңар. Бистиң республикавыс бичии чаштарның төрүттүнер талазы-биле Россияда бирги черде болгай. Өске регионнарга сургакчылап чоруурумга: “Тывада уругларның хөй төрүттүнериниң чажыды чүдел, Доржуевич?”— деп, менден бо-ла айтыра бээр чорду. А мен мынчаар харыылап турдум: “Чүге дээрге Тывада эң-не чараш кыстар болгаш бедик шынарлыг эрлер чурттап чо­руур” – деп, Тываның Эр улустуң чөвүлелиниң удуртукчузу Хонук-оол Моңгуш чугаалаан. Туранның Культура бажыңында чыылган эр чон-биле белен эвес чугааны Хонук-оол Доржуевич хуралдың кол темазының аайы-биле чоруткан.
Ажылдавышаан, каракка кө­зүл­бес маадырлыг хүлээлгезин хүннүң-не күүседип, уруг-дарыын хырнындан аштатпайн, эктинден элетпейн, азырап чоруур ада-иелер хөй. Ындыг турбуже, чогуур кижизидилге чокта чедимчелиг, чон мурнунга үлегерлиг диттип чоруур өг-бүлелерге безин чөрүлдээлиг, эпчок байдалдар тургустунуп кээп болур дээрзин республиканың эр улустуң баштыңы чугаалаан.
“Тываның ол-бо кожууннарынга ада-иелер хуралдарын эрттирерге, киржикчилери шупту херээжен чон болур-дур. Авазы чанып кээрге, өгнүң ээзи: “Чүнү чугаалашты, чүү деп шиитпирледи?” — деп безин айтырбас, сонуургавас. “Ада” деп хүндүлүг атка төлептиг, харыысалгалыг болуп көрээлиңер” – деп, Хонук-оол Моңгуш чондан дилээн.
Илеткекчилерниң бирээ­зи, кожууннуң Эр улустуң чөвү­лелиниң даргазы Василий Маа­ды чөвүлелдиң кылып чоруткан ажылы-биле таныштырган. Кожууннуң эр чону чылдың дургузунда демнежип тургаш, 100 ажыг аңгы-аңгы угланыышкынныг хемчеглерни эрттирген. Чыл санында “Аъттыг чарыш федерациязы” Аржаан сумузунга чонну эвилелдеп, аныяктарның сүзүк-сүлдезин бедидип, маргылдааларны эрттирип турар. Тарлаг сумузунда ыры-хөгжүм ансам­бли тургустунган, бот-тывыңгыр артистерниң аныяк салгалы база өзүп олурар.
Чаңгыс чер-чурттугларынга ачы-буян чедирип чоруур улустуң аразындан Аяс Түлүш, Олег Кызыл-оол, Валерий Биче-оол, Любомир Лапчар, херээжен сайгарлыкчылар Зоя Сандый, Елена Байкара оларның аттарын адап, байдалы берге өг-бүлелерге оттулар ыяшты, сигенни кыш бе­тинде белеткеп берип, байырлыг болуушкуннарда идик-хеп, аъш-чемни уругларга чигирзиг белектер-биле дузалап чорууру дээш, хөй-ниитиниң мурнундан өөрүп четтиргенин илереткен.
Кожууннуң чурттакчы чону нии­тизи-биле 10025 кижи, ооң иштинде уруг­лар — 3342. Уругларның аразында 116 өс­күстер бар, оларның чартык кезии социал өскүстер. Чамдык уругларның адалары, соңгу адалары азы даайлары моон мурнунда шиит­тирип чораан. Ындыг улус аныяк-өскенге багай салдар чедирип, өг-бүлеге шош-содаа үндүрүп, кады чурттап чоруур чоок кижилеринге хол чедер таварылгаларны болдурбазы-биле баш бурунгаар хемчеглерни чорудуп турарын кожууннуң чагырга даргазының оралакчызы Аяс Кыргыс дыңнаткан.
Кара-тэ тренери Евгений Шыы­рап элээди оолдар-биле чорудуп турар ажылынга моондак тургузуп турар база хууда сагыш-сеткилинде таарзын­майн чоруур чүүлдерни изиг-изиг чугаа­лаан. Уругларны спортка хаа­ра тудар сорулгалыг хемчеглер чер албайн турар, хүреш болгаш хаактан аңгыда уругларның сонуургалын оттурупку дег спорт­чу хевирлер хөгжүвейн турар деп амы-хуу­да бодалы-биле ол үлешкен. Ооң чылдагааны кожууннуң өөредилге килдизиниң четпес ажылында деп аныяк башкы санап турар. Солун чүүлдерге, ылаңгыя спортка сонуургалдыг уругларның тускай спортчу идик-хеп садар харыы чок боор. Оларга өй-шаанда дуза катпас болза, чааскаанзырап, хөй-ниитиден хая көрнүп, кем-херекке онаажып азы боду качыгдап болур. Кожууннуң чагырга даргазы Орлан Моңгуш аныяк башкының саналын кичээн­гейге ап, тайылбыр бергеш, хемчег­лерни алырын аазаан.
Ийи шак ажыр уламчылаан хуралдың дургузунда чыылган эр улус саналдарны берген. Ооң аразында назы четпээннерни, ылаңгыя өскүс уругларны спортка, хөй-ниитиниң амыдыралынга хаара тудуп, оларга доктаамал материалдыг болгаш моральдыг дуза кадары-биле кожуунга Өгбелер чөвүлелин, хөй-ниитиниң дузаламчы фондузун тургузар дээш өске-даа ажылдар бар. Хөй-ниити ажылынга киржир күзелин Кызыгаар шериглериниң ниитилелиниң төлээзи база илереткен.
Кожууннуң үлегерлиг адаларынга тус чер бот-башкарылга органнарының хүндүлел бижиктерин тывыскан. Хуралды хаап тура, ТР-ниң Эр улустуң чөвүлелиниң удуртукчузу Адалар хүнүнге тураскааткан ниити ада-ие конференциязы ноябрь 22-де Кызылга эртер дээрзин дыңнаткан.
Маадыр САНДАН.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.