1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛ-ИЖИ ТӨӨГҮГЕ АРТАР

Арзылаң Күдерек аттыг тураскаал ажыдыышкынынга хүрешкен мөгелер.
 
Тывада 2017 чылды аныяктарның бот-идепкейиниң чылы кылдыр чарлааны оларның сеткил-хөөнүн доюлдуруп, бурунгаар көрүжүн улам чүглендирип, кандыг-ла-бир чаа чүүлдү кылып, ниитилелдиң хөгжүлдезинге боттарының изин арттырарынче кыйгыра берген. 
Шак-ла ындыг үзел-бодал-биле «Чоннуң оолдары» деп шимчээшкин Тываның төвү Кызыл хоорайда ажылдап эгелээн. Оларның бурунгаар көрүштүг, дидим идеяларын Тываның Чазаа деткээн-не болгай. Республиканың кожууннарында болгаш сумуларында бот-идепкейжи аныяк­тар база-ла хөделип эгелей бергеннер деп билир мен. 
Эрзин кожууннуң Культура бажыңынга бо чылдың эгезинде, Эрзин суму чагыргазының эрткен чылда кылып чоруткан ажылын чугаалашкан чон хуралынга саналдар үезинде тус черниң ортумак школазының аныяк төөгү болгаш эрге-хоой­лу башкызы Вячеслав Артаев сумузунуң 80 чыл оюн төлептиг уткуур сорулга-биле аңаа чаартылгалар кылыр талазы-биле бодалдарын илереткен. Ол идепкейлиг аныяктарны болгаш бодунуң чоок эштерин чыып, сумуну чаагайжыдары-биле бодунуң белеткеп алган төлевилелин таныштырган. Ынчан аныяк­тарны чаагайжыдылга ажылдарынче идепкейлиг киржирин кыйгырарга, чон изии-­биле деткээн чүве. 
Чоннуң деткимчезинге хей-аът кирген аныяк башкы дарый ажылдап кирипкен. Бир дугаарында, чоннуң, ылаңгыя аныяктарның хостуг үезинде дыштанып селгүүстээр чараш, көрүштүг аллеяларны кылыр, чер-чуртунуң алдар-аттыг кижилеринге тураскаалдар тургузар, байырлалдар үезинде улуг-биче кижилер, өг-бүле тудуп, куда-доюн эрттирип турар аныяктарга чурукка тырттырып алыр көрүштүг черлерни кылырын саналдаан.
Тодаргайлаарга, Эрзин суурже кирер орук кыдыынга, Эрзин хемниң оң талазында «Ийи чүрек» бедик тей кырынга, суур иштинге, аалчылар бажыңының мурнунга «Эрзин – мен сеңээ ынак мен» деп стеллаларны, Салгал аттыг стадионче кирер эжик чоогунга Тываның ат-сураглыг Арзылаң мөгези Эзирбен оглу Иргит Күдеректиң тураскаалын тургузары аныяктарның баштайгы сорулгазы ол. 
Ол ажылдарны кылырынга эвээш эвес акша-төгерик херек. Чарыгдалдарның санаашкынын Вячеслав Артаев кылгаш, эгелекчи бөлүктүң чыыжынга сайгарып чугаалашкаш, аныяктарның мурнунда салдынган сорулгаларны күүседири-биле «Мен сеңээ ынак мен» деп улуг оюн-концерттиг марафон эрттирерин саналдаарга, аныяктар ону изии-биле деткээннер. «Эрзин кожууннуң аныяктары» деп шимчээш­кин «Кожууннуң хөгжүлдезинге эвээш-биче-даа болза изивисти арттыраалыңар!» деп кыйгырыглыг ажылдап эгелээни ол. 
Февраль 18-те Эрзин сумузунуң Кыргыс Сорукту аттыг Культура бажыңынга чон хөйү-биле чыылган. Оларның хөй кезии аныяктар болду. Чыылганнарга марафоннуң сорулгазын эгелекчи бөлүктүң удуртукчузу Вячеслав Артаев, кожууннуң аныяктар хуралының даргазы Болат Кунучап таныштырган соонда, 33 кижи киржикчилиг аныяктарның солун концерти эгелээн.
Концерт үезинде Эрзин сумузунуң аныяктарының бо онзагай дидим эге­лээшкинин чон, удуртукчулар бүгү талазы-биле деткип, чагыг-сүмелерин бербишаан, материалдыг дузаны чедирип турдулар. Маңаа чүгле кожууннуң чону деткикчилээн эвес, а кожуундан, Тывадан дашкаар өөренип турар чаңгыс чер-чурттуг студентилер безин эвээш­ эвес түңнүг акшаны шилчиткеннер. Ниитизи-биле бо марафонга 66,0 муң рубльди аныяктар ажылдап алганнар.
Материалдыг деткимчеге хей-аът кирген аныяктар улам сорук кирип, каш хонук белеткенгеш, Кызыл хоорайның чурттакчыларынга концертин бараалгадып көргүскеш, 90,0 муң рубльдиң деткимчезин алгаш, каңнаар, шут­куур шеверлерни болгаш ажылчын аныяктарны эвилелдээш, ажылдап кирипкеннер.
«Эрзин кожууннуң аныяктары» шим­чээшкинниң ажыл-чорудулгазының кол башкарыкчылары Эрзинниң ортумак школазының башкызы Вячеслав Артаев, кожууннуң аныяктар хуралының даргазы Болат Кунучап, Качык сумузунуң чагырга даргазы Шораан Шомбун, кожууннуң төп библиотеказының ажылдакчызы Айдар Соян олар-дыр. Каңнаар, шуткуур болгаш өске-даа нарын ажылдарны Мөңге-Баадыр Нурзет, Александр Дүпчүр, Айдар Соян, Кежик Седи оларның бедик деңнелге кылганын демдеглээр апаар. Оларның кылган ажылдары элеп читпес-даа, төөгүге артар, чоннуң эртер оруун каастап турар мөңге тураскаалдар-дыр. 
Аныяк башкы Вячеслав Артаевтиң аныяктарның бот-идепкейиниң чылында боттандырар дээн идеяларындан «Ийи чүрек», «Эрзин – мен сеңээ ынак мен» деп стеллаларны болгаш эгелекчи бөлүктүң база бир идепкейлиг кежигүнү Шораан Шомбуннуң саналдааны-биле Тываның Арзылаң мөгези Эзирбен оглу Иргит Күдеректиң тураскаалын кылып дооскаш, кожуун удуртукчуларының болгаш чоннуң киржилгези-биле байырлыг байдалга ажыдыышкынын кылганнар. Арзылаң мөге И. Күдеректиң тураскаалының таваанга, ооң төрүттүнген чери Көжээлиг-Булуңдан эккелген даштарны чыып, ооң кырынга Александр Дүпчүрнүң шуткуп кылган хүлер өңнүг тураскаалын тургускан.
Эрзин кожууннуң аныяктарының бо чылын кылган ажылдарын чон бедии-биле үнелээн. Вячеслав Артаевтиң чугаалап турары-биле алырга, өске кожууннардан келген аалчылар оларның кылып каан ажылын көргеш: «бистерге ындыг тураскаалдар кылырынга дузалап көрүңер» деп турган-даа болду. Бо дээрге аныяктарывыстың ажыл-чорудулгазының эгези-дир. 
Келир чылын кожуун чагыргазының мурнунда сесерликти чаартып, эде кылыр, кожуунче туристерни хаара тударынга идиг болур, ооң төөгүлүг солун, ыдыктыг черлерин, аржаан-сугларын, бойдузунуң онзагай чурумалдыг черлерин, күш-ажылдың ат-алдарлыг кижилерин көргүскен кожуун сайтызын тургускаш, интернетке салыр. 
Арагалаашкынга удур тайылбыр ажылдарын күштелдирип, «адрестерни» чок кылырынга идепкейлиг аныяктарның киржилгезин чедип алыры дээш, оон-даа өске ажылдарны аныяктарның күжү-биле кылыр сорулгалыг. Бо хүннерде Эрзин суурнуң кудумчуларында уруглар ойнаар шөлчүгештерде чуңгуларны чараштап, дошталдырып эгелээн.
Вячеслав Артаев бодунуң чурттап олурар бажыңының девискээринде кожууннуң чонунга болгаш келген аалчыларга ачы-дуза көргүзер ийи каът тудугну база кылып турар. Ооң кырыккы каъдынга аалчыларны, туристерни хүлээп алыр 10 олуттуг аалчылар бажыңы турар, а бирги каъдынга оргтехника септээр, артык кезектер садар болгаш өске-даа ачы-дуза көргүзер өрээлдер турар. Ук тудугну келир чылын ажыглалга киирер сорулгалыг.
Суг айтырыын шиитпирлээри-биле чанында кудукту база кастырып алган. Бо тудугну кылырынга чарыгдалдар эвээш­ эвес дээрзи билдингир. Ооң өөнүң ишти, школада төөгү башкызы Белек Артаева-биле сүмелешкеш, өг-бүлениң бюджедин санап көргеш, ук тудугну тудар деп шиит­пирлээннер. Өг-бүлезиниң эр ээзиниң тура-соруун, хей-аъдын деткип, ооң үзел-бодалдарын боттандырарынга улуг деткимчени көргүзүп чоруур Белек Артаеваның дузааргак мөзү-бүдүжү өскелерге үлегер-чижек-тир.
Эрзин суурнуң аныяктарының бо эгелээшкинин кожууннуң өске сумуларының аныяктары номчуп танышкаш, боттарының суурларынга бот-идепкейлиг аныяктарның күжү-биле кандыг-ла-бир солун ажылдарны, хемчеглерни организастаар дээрзинге идегеп каалыңар.
Халарбаа КАРА-ООЛ, 
күш-ажылдың  хоочуну.
Эрзин кожуун.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.