1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛ-ЧОРУДУЛГАВЫСТЫҢ ҮНДЕЗИНИ

«Келир үениң Тывазы: өскерилгелерниң стратегиязы» шуулганның муниципалдыг эрге-чагыргалар шөлүнге республиканың 17 кожууннарының болгаш Кызыл, Ак-Довурак хоорайларның муни­ци­палдыг албан ажылдак­чы­ларының командалары шуулганның ийиги хүнү июнь 27-де Тываның кү­рүне университединиң өөредилге корпустарының бирээзинге чыглып келгеннер.
Кожууннарга инвестицияларны хаара тудар талазы-би­ле «Тыва Республиканың бол­гаш республиканың кожуун­нарының хөгжүлдезинге кол фак­торларны тодаргайлаары»­ деп ажылчын сессияны ол ко­ман­даларның кежигүннери-биле Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Рос­сияның Улус ажыл-агыйының болгаш күрүне албанының ака­демиязының «Монохоорайлар» деп төлевилелиниң модератору (башкарыкчызы), чурттуң 35 девискээрлеринде аңгы-аңгы программалар-биле ажылдап турар Андрей Крылов эрттирген.
Андрей Крылов Тыва дуга­йында:
– Азия диптиң төвүнде Тыва Республикага беш катап кээп турарым бо. Бир-ле ду­гаар 2014 чылда келдим. Ынчан Дүргенге эрткен аныяктар шуулганынга «Аныяктарның сайгарлыкчы ажыл-чорудулгазы» деп өөредилге тренинг эрттирген мен. 2015 чылда база ол шуул­ганга кириштим. Тываның төөгүзүн, культуразын, социал-экономиктиг байдалын шинчилеп турар мен, ынчангаш Тыва Республиканы багай эвес билир мен деп санап болур мен. Тывага моон-даа соңгаар ажылдап, ооң хөгжүлдезинге бодумнуң үлүүмнү шыдаар шаам-биле киириштирер сорулгалыг мен.
Кожууннарның болгаш хоо­­­райларның муниципали­тет­­териниң командаларының кежигүннери – кожууннарның баштыңнары, кожууннарның чагырыкчылары болгаш муници­палитеттерниң албан-хаакчылары. Оларга ажылчын кыдырааштарны үлеп берген. Ол кыдырааш­та өөредилге-тренингини кандыг чурумнуг эрттирерин тайылбырлап бижип каан, ынчалза-даа олар тренингиге боттарының кожууннарында социал-экономиктиг, культурлуг, төөгү болгаш өске-даа байдалдарны барымдаалап киржир ужурлуг болганнар. Өөредилге-тренинг эгезинде командаларның кежигүннери арай аймааргай ышкаш турган болза, чоорту өөредилге оюнга шуудап, кожууннарының амыдырал-чуртталгазы, ажыл-ижи, социал-экономиктиг байдалдары-биле харылзаштырып, киржи бергеннер. 
Кожууннарның моон соң­гаар хөгжүлдезинге идиглиг, инвесторларның сонуургалын хаара тудуп болур кандыг чүүлдер кожууннарда барыл, оларны канчаар ажыглап болурул дээш өске-даа айтырыг­ларны сайгарып, боттарының кожууннарының хөгжүлдезиниң стратегиязын ажылдап кылыр ужурлуг. 
Маңаа модератор Анд­рей Крыловтуң өөредилге-тренингини билдилиг болгаш солун кылдыр чорудуп шыдаар арга-мергежили кончуг дузалыг болганын демдег­леп каары артык эвес. Девискээрге инвесторларның сонуургалының чылдагаанын, кайы-бир девис­кээр­ден инвестор кандыг ажык-кончааны үндүрүп алыксап турарын сайгарарынга ооң сүмелери башкарыкчы ужур-дузалыг болган. Бодунуң сүмелерин ол өөредиглиг солун чугаалар-биле-даа согажалап турду. Чижээлээрге, бир лама инектиг кижиден саржаг дилээн чүве-дир, а демгизи сүт эккелген. «Силерден саржаг диледим чоп» – деп, лама хомудай бээрге: «Саржаг дээрге сүтте-ле болгай, башкы» – деп, демгизи чугаалаан. Бо солун чу­гааның алыс утказы – кайы бир продукцияны болбаазыраткаш, оон чаа продукцияларны бү­дүрүп, орулганы алыры. А сүттү болбаа­зырадып, оон янзы-бүрү аъш-чем бүдүрери, садып-саа­рары, орулга үндүрүп алыры Тыва­да хөгжүлделиг чоруп турар болгай.
Өөредилге-тренингиниң түң­­­нелинде кожууннарның командаларының кежигүннери боттарының кожууннарының хөгжүлдезиниң стратегиязының төлевилелдерин ажылдап кыл­ган. Боттарының кылган төлевилелдериниң таныштырылгазын командалар эрттиргеннер. Презентацияны эрттирериниң кол негелделери: девискээрниң дугайында тодаргай кыска та­йылбыр (оруктары, курлавырла­ры, чугула бүдүрүлгелери, чурт­такчы чону, онзагай талала­ры дээш оон-даа өске), девис­кээрге боттанып болгу дег 1-2 төлевилелдер-биле кыска та­­ныш­тырары, инвесторларны хаара тударынга дузалыг бол­гаш шаптыктыг чүүлдер, инвесторларның сонуургалын хаара тудары-биле кылып болур чүүлдер.
 Составында сайыттар Елена Каратаева, Роман Кажин-оол, Людмила Тас-оол дээш өске-даа эксперттер кирген комиссия кожууннарның командаларының төлевилелдериниң презентациязын үнелеп көрген. Кызыл кожууннуң командазы бирги черни, ийиги черни Чеди-Хөл ко­жуун, үшкү черни Каа-Хем кожуун­ ээлээн. Комиссияның шиитпири мындыг болган, а тренингиниң киржикчилериниң чамдыызы эң эки презентация Чеди-Хөл кожууннуң чагырыкчызы Сергек Хертектиң презентациязы деп чугаалажып турдулар. Оларның-биле чөпшээрежип болур. Чүге дээрге өске кожууннарның презентацияларындан ында ылгалдыг чүүл – республиканың өске кожууннарынга деңнээрге, кыжын агаар-бойдузу чылыг, шагда-ла «Тыва Швейцария» деп адаткан Чеди-Хөлге кышкы дыштанылга баазазын тургузуп, хаак спортун, даг туризмин сайзырадыр деп ында айытканы. Ону боттандырып болурунуң аргалары барын презентация үезинде бадыткап чугаалаан. Кызыл хоорайның, ооң чоок кавызында хоорай, суурларның аныяктары кыжын дыштанылга хүннерин Ергакиге (тывалаарга, Ыраккыга) барып эрттиреринге ынак болгай. Ынаар орук узун болгай. Бир эвес Чеди-Хөл кожуун­га кышкы дыштанылга баазазы тургустуна бээр болза, чүгле Кызыл хоорайның эвес, а Кызыл, Таңды, Улуг-Хем кожууннарның чону аңаа барып, дыштанып болур апаар-дыр.
Каа-Хем кожууннуң команда­зының презентациязында онзагай чүүл – Кызыл хоорай чоо­гунда, Каа-Хем кожууннуң девискээринге хамааржыр Көк-Тей деп черге туризм зоназын тургузары. Ол зонага турбаазаны тудуп, аңаа Тывада бар дириг амытаннарны, харын-даа мырыңай пони деп бичии аъттарны, страус деп кушту азырап, чонга көргүзүп болур инвестор бар. Ооң ат-сывын каа-хемчилер адавайн бардылар – амдыызында ол оларның чажыды.
Командаларның презента­ция­ларының соонда модератор Андрей Крылов командаларны холуштур каттыштыргаш, июнь 28-те хүнзедир болган «Тыва Республиканың болгаш республиканың кожууннарының хөгжүлдезинге кол факторларны тодаргайлаары» деп ажылчын сессияның материалдарынга үндезилеп, респуб­ликага инвесторларның сонуургалын хаара тудары-биле дүрген күүседир сорулгаларны тодарадырын дааскан. Баштай күүседир сорулгалар хөй болган: эки оруктарны тудары, инвесторларның ажыл-чорудулгазынга бүгү талазы-биле айыыл чок байдалды тургузары, үр хуусаалыг болгаш эвээш хуулуг чээлилерни бээри дээш оон-даа өске.
«Келир үениң Тывазы: өске­рил­гелерниң стратегиязы» шуулганга муниципалдыг албан-хаак­чыларга «Тыва Рес­публиканың болгаш рес­пуб­ликаның кожуун­нарының хөгжүлдезинге кол факторларны тодаргайлаары» деп ажылчын сессияны эрттиргенинге ооң киржикчилери дыка таарзынганнар.
Тес-Хем кожууннуң чагырык­чызының экономика талазы-биле оралакчызы Мартина Куулар:
– «Келир үениң Тывазы: өскерилгелерниң стратегиязы» деп шуулган болур деп май айда-ла биске дыңнаткан. Бис база шуулганга белеткенип, кожуунну моон соңгаар канчаар сайзырадып, аңаа инвесторларны хаара тудуп болурунуң аргаларын сайгарып, төлевилелдерни тургузуп турган бис. Ол чүүлдер бөгүнгү ажылчын сессия үезинде биске дузалыг болду. Сессия өөредилге оюн хевирлиг болза-даа, чаа чүүлдерни билип алдывыс. Чаа бодалдар, идеялар база биске тывылды. Бо шуулганның муниципалдар шөлүнге билип алган чүүлдеривис ажылывыска ажыктыг апаары чугаажок.
Алексей Чалан-оол, Каа-Хем кожууннуң чагырыкчызы:
– Биче сорулгалардан оон улуг сорулгаларны боттарывыстың мурнувуска тургузары ажылга база бир чугула чүүл боор дээрзин муниципалдыг албан-хаакчыларынга өөредилге-тренингилиг ажылчын сессия үезинде билдивис. Кожууннуң хөгжүлдезинге чугула чүүлдерни боттарывыс илередип, оларны канчаар шиитпирлээриниң оруктарын тывары ооң-би­ле кожууннуң үлүг-хуузун респуб­лика­ның хөгжүлдезинге киирери-дир. «Келир үениң Тывазы: өске­рилгелерниң стратегиязы» деп шуулган соонда Каа-Хемге инвес­торларны хаара тудар талазы-биле чаа чүүлдер бистиң ажылывыска тыптыр деп бүзүрээр-дир мен.
Андрей Крылов, «Тыва Рес­публиканың болгаш республи­каның кожууннарының хөгжүл­дезинге кол факторларны тодаргайлаары» деп өөредиглиг ажылчын сессияның башкарыкчызы (модератор):
– «Тыва Республиканың болгаш республиканың кожуун­нарының хөгжүлдезинге кол факторларны тодаргайлаа­ры» деп ажылчын сессия­ны эрттиреринге мээң кол сорулгам ооң киржикчилери боттарының кожууннарында бар эки чүүлдерни көрүп, оларны хөгжүлдеге канчаар ажыглаарының дугайында боданып, бүгү талазы-биле сайгарып, шаптыктап болур чылдагааннарны эскерип каарынга дузалаары болган. Өөредилгелиг тренинг, мээң сүмелерим хөгжүлдениң оруун азы «орук картазын» тургузуп алырынга чүгле дуза-дыр. Бөгүнгү ажылчын сессия кожуун­нарга дузалыг болган боор деп идегээр-дир мен. Маңаа билип алган чүүлдерин олар ажылынга ажыглаар боор. А кол-ла чүве – оларның моон соңгаар бодамчалыг ажылдаарынга идиглиг болур. Бо хүннү ажыктыг кылдыр эрттирген бис деп идегеп тур мен.
«Тыва Республиканың болгаш республиканың кожууннарының хөгжүлдезинге кол факторларны тодаргайлаары» деп ажылчын сессияның киржикчилери-биле Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол ужурашкаш, «Келир үениң Тывазы: өскерилгелерниң стратегиязы» шуулганның ужур-дузазын мынча деп чугулалап чугаалаан.
– Стратегия, бистиң тургузуп турарывыс чугула документ – бистиң ажыл-чорудулгавыстың үндезини. Стратегия кончуг чугула: ол бистиң чүгле бөгүнгү хүнүвүстү эвес, а даартагы хүннү база, келир үеде бистиң чугула сорулгаларывысты тодаргай­лаар. Организастыг, күш-шыдал, саң-хөө дээш бистиң шупту курлавырларывысты ол каттыштырар. Ындыг документ ажыл-агыйжы, а кол-ла чүве дириг боор ужурлуг. Чүге дээрге бистиң сагыш-сеткиливис, дүвүреливис, угаан-бодалывыс аңаа сиңер. 
Шаңгыр-оол Монгуш.
Уланчызын 2017 чылдың июль 1-де үнген №77 "Шын" солундан номчуңар.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.