1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЖЫЛ ЧОК ЧОРУКТУ ЭВЭЭЖЕДИР ДЭЭШ

Эрткен четверг хүнүнде «Шын» солуннуң редак­циязынга күш-ажыл сайыдының бирги оралакчызы Артыш Сат база «Деткимче» ачы-буян төвүнүң даргазы Буян Ооржак­ аалдап келгеш, боттарының харыылап турар адырларында байдалды тодаргайы-биле дыңнадып, журналистерниң айтырыгларынга сан-чурагайлыг, факт-барымдаалыг харыыларын берип, ажык чугаага киришкеннер.
– Артыш Михайлович, Тыва Республиканың социал-экономиктиг байдалынга хамаарыштыр чүнү чугаа­лап болур силер, баштай-ла ону допчулай таныштырып көрүңерем.
– Ниитизи-биле алырга, Тывада социал-экономиктиг байдалдың кол көргүзүглери өзүлделиг болуп турар. Чижээ, үлетпүр бүдүрүлгезиниң индекизи 124,3 хуу, тудуг адыры – 107,4 хуу, садыг-саарылганың эргилдези – 103,9 хуу, акша-шалың 104,7 хуу өскен, ажыл чок чорук 1,6 хууга баткан.
Республиканың ниити экономиктиг көргүзүглеринге казымал байлак тывыыш­кыны, көдээ ажыл-агый, тудуг, мөөңнеп база үүрмектеп садарының адыры улуг салыышкынны киирип турар.
– Амгы үеде эң-не чидиг айты­рыгларның бирээзи – ажыл чок чорук болгай. Тывада херек кырында чеже кижи ажыл чок болуп турарыл?
– Бо чылдың алды айларын көрүп көөрге, мурнунда ажылдавайн турган, чаа-ла ажыл дилеп эгелээн улустуң саны эрткен чылга бодаарга, 0,4 хуу өзүлделиг, ынчалза-даа мурнунда ажылдап турган-даа болза, элээн үеде ажыл чок арткаш, катап ажыл дилеп турар улустуң саны 29,6 хуу эвээжээн. Бо саннар чүнү көргүзүп турарыл дээрге, ажылга дуржулгазы чок аныяктар ажыл тыппайн, чонну ажылга хаара тудар төптерже хөй кээп турары-дыр. Ажыл берикчилери канчаарга-даа мурнунда ажылдап турган улустуң дуржулгазын барымдаалап көрүп, ажылга оларны мурнай алырының херечизи ындыг-дыр.
Албан езузу-биле ажыл чок деп бүрүткеткен улустуң саны 5,5 муң кижи. Оон аңгыда бо чылдың дээди болгаш ортумак өөредилге черлериниң доозукчулары ажыл тыппайн турарлар. Ынчап келирге албан езузу-биле бүрүткеттинген демги 5,5 муң ажыл чоктарның кырынга 2,5 хуу немежип келген-дир. А республикада ажыл чок кижилерниң ниити саны 21муң 300 кижи болуп турар. 
– Ажыл тып чадай берген, үр үеде ажыл чок олурар улустуң саны көдээде көвей дээрзи билдингир-ле болгай…
– Ийе, ол талазы-биле, шынап-ла, ындыг: көдээ суурларда ажыл кылыптар черлер кызыгаарлыг, ында колдуунда-ла бюджет организациялары бар. Ынчангаш ажыл олуттары шагда-ла ээлиг, хостуг олуттар чок. А көдээ ажыл-агый бүдүрүлгелериниң организас-эрге-дүрүмнери орта билдинмес, чаартынып, эде тургустунуп-ла турар. Ындыг болганындан аңаа кызырылдалар бо-ла туруп кээр. Ооң ужун көдээден Кызыл хоорайже болгаш ол чоокта кожууннарже көжүүшкүн (миграция) улуг. Чамдык саннарны көрүп көрээлиңер. Эрткен 2016 чылда Барыын-Хемчиктен 153 кижи көжүп чоруткан, Тес-Хемден – 89, Бай-Тайгадан – 86, Чөөн-Хемчиктен – 83, Тожудан – 34, Эрзин кожуундан – 44 кижи шимчеп көшкен.
– Элдеп чүве – албан езузунуң статистиказын алырга, ажылдаар хостуг олуттар (вакансиялар) база эвээш эвес болуп турар, ол хиреде ажыл тывылбас. Мону канчаар та­йылбырлап болур силер?
– 2017 чылдың 6 айларының дургузунда чонну ажылга хаара тудар органнарже 11 муң вакансия кирген. Ол дээрге 2016 чыл-биле деңнээрге, ийи катап көвей болуп турар. Хостуг олуттарның көвүдээни Тываже 55 дугаарлыг даг-адыгжы бригаданы мөөңнээни-биле тайылбырлаттынар. Июль айда арткан 791 олут хостуг хевээр, ооң санында өөредилге адырында 207 вакансия бар, кадык камгалалында – 185, ортумак чергениң ажылчын специалистери – 175 кижи, тудуг, транспорт, үлетпүрге 80 мергежилдиг ажылдакчылар херек, амыдырал хандырылга болгаш садыг черлеринге – 80, өнчү-хөреңги камгалаарынга 50 (охранниктер), культура, эртем, эрге-хоойлу талазы-биле 40 кижи херек дээш оон-даа ыңай.
Вакансиялар бар-даа болза, ажыл дилээн улустуң билиг-мергежилиниң дүүшпези база кончуг. Хөй кезиинде Кызыл хоорайда электрик, электрогаз-каңнакчы, сантехник, автогрейдер, бульдозер машинистери, столяр, агрегат башкарыкчызы дээн ышкаш мергежилдиг ажылчыннар негеттинип турар. Өөредилге адырын алырга, даштыкы дыл башкылары чедишпес, кадык камгалалынга тускай угланыышкынныг эмчилер херек. Көдээ черлерден келген улус мындыг мергежилдери чок болгаш, ажылга тургустунуп чадап турар чылдагааны ол.
– Тывада ажыл чок чорук чылдан чылче чүге эвээжевейн турарыл? Ооң чылдагааннарын салаа базып санап көрүңерем.
– Ниити социал-экономиктиг байдалга идиг бербейн турар чылдагааннар дээрге, бирээде, бистиң республикавыстың транспорт талазы-биле озалашкаа, база демир-орук чогу улуг салдарлыг. Ийиде, энергия чедишпези, оон ыңай, бюджеттиң дотациялыг чоруу. База бир чылдагаан – чоннуң шимченгир эвези, сайгарлыкчы идепкейиниң кудузу. Инновациялыг саарылга рыноктарындан ырагы… дээш оон-даа өске улуг-биче чылдагааннар бар.
– Ол ындыг болза-даа, күш-ажыл рыногунда байдалды экижидер дээш алдынып турар хемчеглер кандыгыл база ооң түңнелдери кайы хире дээштиг болуп турарыл?
– Бо талазы-биле бир кол хемчег – кадрлар белеткели, аныяктарны ажылга тургузары. Тус черниң кадрларын ажылга тургузар дээш республика девискээринде боттанып турар улуг төлевилелдерлиг бүдүрүлге черлеринге даштыкы ажылчыннар алырын (колдуунда Кыдаттан) кызыгаарлап турар. Чижээ, «Лунсин» КХН-де вакансияларны «Работа в России» деп интернет-порталда чарлап турар. Улуг бүдүрүлгелерже өске хоорайлардан кээп турар специалистерни тус черниң кадрлары-биле солуур дээш ол черлерге тус черниң улузун өөредир дугайында компанияларның чагыглар киирерин организастаан. Ол чагыглар Тыва Республикага дээди болгаш ортумак профессионал эртемниг кадрларны белеткээр керээ (контракт) системазынга үндезилеттинген.
Улуг компаниялар-биле тускай сорулгалыг белеткеп алган кадрларны ажылга алыр дугайында дугуржулгалар кылдынган. Ынчангаш 2016 чылдың түңнели-биле дээди болгаш ортумак өөредилге черлери дооскан 759 доозукчуну ажылга тургус­кан. Оон аңгыда ТР-ниң Чазааның 2017 чылдың февраль 22-де доктаалын езугаар адырлар аайы-биле тыва сайыттар чурттуң болгаш республиканың өөредилге черлеринде быжыглаттынган.
Чер адааның (шахта) аргазы-биле ажыктыг казымалдар тып ажылдап турар «Лунсин» КХН, «Межегейуголь» КХН дээн ышкаш улуг компанияларга тус черниң кадрларын белеткеп бээр дээш республиканың ортумак профессионал өөредилге черлерин эде угландырар ажыл чоруттунуп турар.
Республика девискээринде боттанып турар улуг инвестициялыг төлевилелдерде ниитизи-биле 1816 кижи хаара туттунган, ооң санында Тываның чурттакчылары – 1016 кижи бар. Ажылдакчыларның 60 хуу­зу Тывадан болур ужурлуг деп компания­лар-биле дугуржулгаларда көрүп каан. Бо чоокку үелерде «Лунсин», «Межегейуголь» КХН-нерже тус-тузунда 87 болгаш 10 ажыл чок кижилерни хаара туткан.
– Кижилер бот башкарнып, боттарын ажыл-биле хандырар чорукка, өскээр чугаалаарга, бот-хуузунда ажылдаарынга хамаарыштыр кандыг хемчеглер алдынып турарыл?
– Кижилерниң боттарын ажыл-биле хандыртынар чоруун улгаттырар дээш, Тыва Республиканың Чазаа «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге», «Аныяк өг-бүлеге – кыштаг» деп төлевилелдерни боттандырып турар болгай. Баштайгы төлевилел 2013 чылда эгелээн, оон бээр 1744 кижи ажылче хаара туттунган, а ийиги төлевилелче 105 аныяк өг-бүле кирген.
– Хуу сайгарлыкчы болурунга азы ортумак болгаш биче бизнес чорударынга шаптыктар база эвээш эвес болгай. Чижээ, акша-төгерик киирип чадап, чаа-ла ажылдап эгелеп чыдырда, үндүрүглер, дадывырлар дээш ол улустуң кырынга-ла баар…
– Сайгарлыкчы ажыл-чорудулга кылырынга таарымчалыг байдалды тургузарынга 2015 чылдың июнь 24-те хүлээп алганы Тыва Республиканың «үндүрүг каникулдарын» көрүп каан хоойлузу эки идиглиг болуп турар. Эрткен 2016 чылда үндүрүг «каникулун» патент болгаш бөдүүнчүткен үндүрүг системазында 40 сайгарлыкчы ажыглаан. Ол ышкаш бо чылдың июнь 27-де «Yндүрүгден хостаттырар хуу ажылдың, бажың ажылының база ындыг хевирлиг ачы-дузаларның дугайында» ТР-ниң хоойлузун хүлээп алган. Ол хоойлуда хуу сайгарлыкчылардан аңгыда 2017-2018 чылдарда үндүрүгден хостаттырар немелде хевирлерни көрген. Ол дээрге мал кадарары, хой кыргыыры, идик-хеп даараары, бажың септелгези, чурук тырттырары, байырлалдар эрттирери, гид болуп, экскурсия чорудары, фитнес болгаш бодифитнес тренерлери.
Республикада ниитизи-биле биче болгаш ортумак сайгарлыкчы чоруктуң 9 муң субъектилери ажылдап турар. Оларның хөгжүп сайзыраарынга 616 млн. рубльди үндүрүп берген.
– Yндүрүгден ийи чыл иштинде хостап, дыш бээр-даа болза, өске-даа албан кылыр ужурлуг төлелгелер бар болгай. Социал фондуларже дадывырлар ниитизи-биле элээн улуг. Чаа эгелээн чамдык улуска ол эвээш эвес акша-түң. Ынчангаш ажык эвес, бүдүү ажылдаар байдалдың чылдагааны мында база чаштынып чыдар хевирлиг…
– Ийе, шын. Чажыт ажылдаар байдалды ажык болдурар (легализация) дээш янзы-бүрү хемчеглерни ап турар бис. Эрткен чылын бүдүү ажылдап турган 3500 кижиниң ажылын ажык болдурган. Мооң түңнелинде экономикада хаара туттунган улустуң саны 4 муң кижиге көвүдээн болгаш ажылдап турар чоннуң саны 103 муң кижи болуп турар. 
Пенсия болгаш медицина фондуларынче албан төлеп киирер дадывырлар чамдыктарга берге-даа болза, ол кижилерниң боттарынга херек төлелгелер дээрзин тайылбырлап турар бис. Ол дээр­ге келир үеде пенсиязы, аарый бээрге, ажыл төлевириниң орнун дуглаттырып, (бюллетенин) төледип алыры, халас эмнедири-дир.
– Күш-ажыл рыногунда акша-хөреңги талазы-биле эки деткимчелиг кандыг программа барыл?
– Чонну ажылга хаара тударынга «Труд и занятость» деп күрүне программазы эки деткимчелиг болуп турар. 2016 чылда база бо 2017 чылда республика бюджединден ооң акшаландырыышкыны дөмей: эрткен чылын 17 млн. рубль турган база бо чылын ооң боттанылгазынга 17 млн. рубль көрдүнген. Ажыл чок чорукту чавырылдырары-биле кижилерниң боттары ажыл-биле хандыртынарынга, доозукчуларның стажировказынга, инвалид болгаш хөй ажы-төлдүг ада-иелерге ажылчын олуттар тургускан ажыл берикчилерин деткииринге ук программаның иштинде көрдүнген хемчеглерге 6 млн. рубльди үндүрүп бээр. 
Федералдыг бюджеттен ажыл чок кижилерге социал төлевир кылдыр 192 млн. рубль көрдүнген (эрткен чылга бодаарга, 4,3 хуу хөй). 
2017 чылдың төнчүзүнге чедир «Труд и занятость» деп күрүне программазын езугаар 300 ажыл чок кижини өөредир, стажировка эртер 32 доозукчуга 3 ай иштинде ажылдаарга төлеп бээр, сайгарлыкчы ажыл-чорудулга кылырынга конкурс чоруткаш, аңаа тиилээн кижи бүрүзүнге күрүне деткимчези 111 720 рубль, ажылчын олуттар тургусканы дээш деткимче көргүзери болгаш оон-даа өске акшаландырыышкынныг хемчеглер алдынып турар.
Экономиканың турум хөгжүлдезин болгаш социал маажым чорукту хандырарынга республикада тускай хемчеглер планы ажылдап кылдынган. Ону өскээр чугаалаарга, «орук картазы» деп-даа адап турар. Амгы үеде Тываның девискээринде 8 улуг инвестициялыг төлевилел боттанып турар, инвестицияларның ниити хем­чээли 350 млрд. рубльге дең. Өзүлдениң точкаларынга үндезилеп, элээн каш клас­терлиг төптер тургустунган. Чижээ, ооң эң улуглары – Сукпак болгаш Чадаанада эът комбинаттары, тараа болбаазырадыр «Туранское» КХН. Биче бүдүрүлгелер, мини-цехтерни ажыдып, ниитизи-биле көдээ ажыл-агыйның хөгжүүрүнге деткимче улгаткан, дузалал ажыл-агыйлар тударынга идиг бар.
Ынчангаш бо-ла хөй хемчеглерниң боттанылгазы-биле 2025 чылга чедир ажыл чоктарның санын 14 муң кижи чедир кызырары көрдүнүп турар.
– Ажык чугаага киришкениңер дээш четтирдивис, Артыш Михайлович. Чоннуң амыдырал деңнелин бедидеринге үлүг-хууңар киирип, кижи бүрүзү ажыл-агыйже хаара туттунган турзун дээш чорудуп турар үүле-херээңерге чедиишкиннерни күзедивис! 
Надежда Эргеп.
Д.Монгуштуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.