1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙЫЫЛДЫГ ДЕП САГЫНДЫРЗЫН

Эрткен 2016 чылда Тывага болган, бир эвес ынчаар чугаалап болур чүве болза, онзагай, а шыны-биле алыр болза, ондактыг болуушкун Казахстанда Байконур космодромдан ужудуп үндүрген «Прогресс-МС-04» космос корабли 2016 чылдың декабрь 1-де Тываның кырынга 190 километр бедикке чазылгаш, бистиң республиканың девискээринге ооң артынчыларының кээп дүшкени. 
Улуг-Хем кожууннуң Эйлиг-Хемниң малчыннары ол артынчыларны душ бооп тыпкаш, чогуур черлерге дыңнаткан. Эйлиг-Хем суурдан 15 километр хире ыракта Тос-Тевек деп черде малчын аалдың чоогунга «Прогресс» космос кораблиниң артынчызы чыткан. Ол артынчылар кижилер чурттавайн турар даглыг ээн черде кээп дүшкен деп массалыг информация чепсектеринге дамчыдып турган, а шынында ол девискээрде суур бар, малчыннар чурттап турар деп билир бис. Бир эвес космос кораблиниң 10 килограмм хире деңзилиг, доора дурту 1 метр чыгыы улуг бузундузу 15-ле километр өскээр баткан болза, Эйлиг-Хем суурга кээп дүжүп, айыыл-халап үндүрүп болур турган-дыр. Ол дээрге кежээкиниң 10 шак, даштыгаа кижилер кылаштажып чоруур үе-дир. 
Эйлиг-Хем суурда бажыңнарның бирээзиниң хериминиң иштинге космос кораблиниң бир бузундузу кээп дүшкен болгай. Ол бузунду бодунуң хемчээли болгаш хевири-биле консерва лаазазынга дөмейзимээр болган. Ынчан Черниң орбитазынга ужудуп турган российжи космонавтылар Андрей Борисенко, Сергей Рыжиков, Олег Новицкий, американ астронавтар Роберт Шейна Кимброу, Пегги Уитсон база европейжи астронавт Том Песке оларга чедирип бар чораан консерваларның бирээзиниң лаазазы бооп чадавас. Орбитада космос комплекизинде космонавтыларга аъш-чем аймаа, Чаа чыл байырлалының белектери, космос байдалынга чигирзиг перец тарып өстүрер оранжерея, кефир кылыр дериг-херексел дээш ниитизи-биле 2,5 тонна чүък чүдүрүп каан чүве-дир.
«Прогресс» космос кораблиниң артынчылары эдээнден тывылган ыдыктыг Буура дагның чоогунга бо болуушкунга турас­кааткан тураскаалды тургузар деп бодал Улуг-Хем кожууннуң удуртукчуларының бажында бар. Ону малчын аалдың чанындан тывылган бузундуга дөмей кылдыр кылгаш, «Маңаа «Прогресс» космос кораблиниң бузундузу кээп дүшкен» деп бижип каар сагыштыглар. 
Тываның девискээринден ниитизи-биле дөрт артынчыларны тыпкан. Олар дээрге суг кудар савалар, электромотор, консерва лаазазының бузундузу. Чазын хар эрий бээрге, Тываның кырынга чазылган космос кораблиниң артынчылары тыпты берип болур. Чүге дээрге Улуг-Хем кожууннуң Иштии-Хем суур чоогунга болгаш өске-даа девискээрлерге черже чырып баткан чүүлдерни кижилер көрген. 
Тываның кырынга чазылгаш, буступ баткан космос кораблиниң артынчыларын тып алыр болза, аңаа дегбезин кижилерге эрге-чагырга черлери кичээндирип турар. Чүге дээрге ол бузундуларга космос кораблиниң шимчедикчилериниң кывар чүүлү гептилдиң артынчылары бар бооп болур. 
Ракета-космос ажыл-чорудулгазының экологтуг айыыл чок чоруун хандырар талазы-биле федералдыг агентилелдиң космос корабльдериниң шимчедикчилериниң артынчыларының барып дүжүп турар девискээрлериниң ажыглалының талазы-биле килдистиң удуртукчузу турган Андрей Полуаршиновтуң 2006 чылда парлалга ажылдакчыларынга дыңнатканы-биле алырга, Казахстанның, Туркменияның, Россияның девискээр­леринде космос корабльдериниң шим­чедикчилериниң артынчылары барып дүжүп турар девискээрлер бар. Бир эвес РФ-ти алыр болза, ындыг черлер Новосибирск, Омск, Томск областарда, Красноярск биле Алтай крайларда, Даг-Алтайда, Хакасияда база Тывада бар. Оларның аразындан космос корабльдериниң шимчедикчилериниң барып дүжүп турарының, ында чурттакчы чоннуң айыыл чок чоруунга болгаш кижилерниң кадыкшылынга салдар чедиреринге хамаарыштыр эң чидиг айтырыг көдүрлүп турар девискээр Алтай Республика.
Даг-Алтайның Чойск районнуң девискээринге космос корабльдериниң шимчедикчилериниң артынчылары хөй барып дүжүп турар. Алтайларның тубалар деп аймааның чурттап турары Каракокша суурнуң чоогунга «Прогресс» космос кораблиниң шимчедикчизиниң артынчызы 2011 чылдың август айда кээп дүшкен соонда, элээн үе эрткенде экологтуг шимчээшкинниң активчилери ол черниң чурттакчыларының ханын хынаар­га, гептилдиң составынга кирип турар бүдүмелдер бар болганы илерээн. Космос корабльдериниң шимчедикчилеринге кывар чүүл кылдыр ажыглап турар гептил оът-сигенге, ыяштарга, кат-чимиске, сугга эзилгенинден, тус черниң чону оран-таңдының хораннанган кежиин ажыглаанындан оларның ханынга ол бүдүмелдер тывылган деп экологтар санап турар. Каракошка суурнуң чурттакчызы Мария Ельденова: «Маңаа атомнуг-даа бомба дүжер болза, моон кайнаар-даа барбас бис, төрээн чуртувустуң кат-чимизин, тооруун, хылбазын, кулчазын, аңының эъдин чиир бис, ынчангаш аарыыр бис» — деп, экологтарга чугаалаан.
Космос корабльдериниң бузундулары Алтай Республиканың чурттакчыларынга озал-ондакты чедирип турар. 2008 чылдың февраль 5-те малчын Борис Урматовтуң коданынга узун дурту 3 метр хире, доора дурту 1,5 метр хире бузунду кээп дүшкен. 
Алтай Республиканың чурттакчы чонунга чедирип турар когаралын Роскос­мос эгиткен чүгле чаңгыс таварылга бар. Коргон суурнуң чурттакчызы Николай Кукушкин токпак чарып турда, космос кораблиниң «богу» ону соп каг часкан. Рос­космос 10 муң рубльди Кукушкинге берген.
«Зонт» деп тускай бүдүрүлгени 2001 чылда тургузуп, Алтай Республиканың девискээринге кээп дүшкен космос корабльдериниң артынчыларын кезек үеде чыып, эрги демир артынчызы кылдыр дужаап турган таварылга база бар. Чедери белен черлерден бир чыл дургузунда 15 тонна артынчыларны чыгган, та чежези кадыр-берт черлерде чыдар чүве.
Эксперттерниң санааны-биле алырга, космос корабльдерин ужудуп үндүрүп эгелээн 1959 чылдан бээр Алтай край биле Даг-Алтай Республиканың девискээринге ракеталарның шимчедикчилериниң 600 хире артынчылары кээп дүшкен, оларның ниити деңзизи 3 муң тонна ажыг.
Тываны алыр болза, космос кобраль­дериниң шимчедикчилериниң артынчылары Кара-Хөл девискээринге база кээп дүжүп турар дугайында медээлер база бар.
Космос кораблиниң бузундулары эдээнге кээп дүшкен ыдыктыг Буураның чоогунга бо болуушкунга тураскааткан тураскаалды тургузар дээн бодал черле чөптүг боор. Кижи төрелгетенниң сайзыралы ооң бодунга чүү хире айыылдыын ол сагындырып турар болзун.
Шаңгыр-оол МОҢГУШ,
парлалга, интернет материалдарын ажыглаан.
Чурукта: Улуг-Хем кожууннуң чагырыкчызы Мерген Анай-оол космос кораблиниң бузундузу-биле.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.