1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙЫЫЛДЫГ МАРГЫЛДАА

«Шагаа-2018 национал байырлалды эрт­тирериниң хемчеглер планын» чай-хос аразында карак-уштай бээримге, ында февраль 1-ден 16-га чедир болур культура-массалыг хемчеглер аразында «Манчы чиирлер» мөөрейин чарлап каан болду. Ону көргеш, шуут кайгап кагдым. 
Эрткен чылын ындыг адаан-мөөрей эрттирерин шын эвес деп санап, «Манчы чииринге маргылдажып болур бе? деп аттыг материал үндүрген кижи болгай мен.
Бо чылын база Шагаа байырлалының организакчылары манчы чииринге мөөрейлер эрттирер деп барган боорга, «Шын» солунга үнген ол материалымны бо удаада кызыра салдым. Чүге-ле бир-ле чиктиг чүвелер өттүнер, харын-даа кадыкка хоралыг адаан-мөөрей кылырынга туралыг бис аан? Тываның культура яамызы бо чүүлдү ыяап-ла номчааш, ки­чээнгейге алырын диледим. 
Мен маңаа бодувустуң амыдыралывыска чоок, чурт деңнелдиг улуг-биче чөрүл­дээлер-биле холбашпаан-даа болза, кижилерниң те­нээн бадыткаан, сактырга-ла, үүрмек, хей чүве-даа ышкаш, а херек кырында кадыкшылга хоралыг бир айтырыгны көдүрүксеп тур мен. Ол чүл дээр­ге, Шагаа байырлалдарында болганчок-ла эрттирип турар апарган бир хемчег: эвээш­ үе иштинде кым хөй манчы чиптерил деп маргылдаа. Бистиң кижилеривистиң база хөөремии, бир-ле үен-даян чүвени өттүне шаап алыры амыр-ла болгай.
Делегейде янзы-бүрү чурт­тарның та кайызынга бир-ле чемни эвээш үеде эңдере чий кааптарынга адаан-чарыш эгелээн чүве, ынчалза-даа бот-боттары өттүнчүп алгаш, дыка хөй чурттарда ындыг мөөрейлерни эрттирип турарлар. Бир-ле суг-тенек, хөөрем кижи хөк бодап, ындыг чүве чогаадып эккээрге, ону мырыңай чурт деңнелинге чедир үндүрүп алганнар. Кижи амытаннарның тениириниң магазы-биле тенип чоруурунуң бир чижээ бо. 
Делегейниң медицина, кадык камгалал организация­лары мындыг маргылдаа­ларга удур болуп келген. Ол-даа билдингир, анаа-ла кара угаан-­биле безин бодаарга, хөй чем үңгүүрү хоралыг дээр­зи каракка илдең. Ол чемни артында-ла каш минута иштинде ажырар. Езулуг-ла айыылдыг маргылдаа бо. Чер-делегейниң кайы-даа булуңунда чемге харгаш, өлген кижилер база бар. Америкада, Японияда, өске-даа даштыкы чурттарда хөй чемни кым мурнай чиптерил деп маргылдашкаш, ол-ла черинге амы-тынындан чарылган кижилер дугайында интернетте бижип каан. А даштыкыларны өттүнгеш, Россияга кышты үдээриниң Масленица байырлалында хөй блиннер чиггеш, харып өлгениниң ийи таварылгазы болган. Белгород облазынга блин чип эгелээн бир ашак кижи ол-ла черинге ыш-биле барган. Ол ышкаш Калининград облазының Черняховск хоорайынга шак-ла ындыг маргылдаага эң-не идепкейлиг киржип турган 48 харлыг эр кижи тиилеп кааш, шаңналын алыр дээш сценаже үнүп бар чыда, доңгая дүшкеш, олчаан оңгарылбаан. База бир аас-кежик чок таварылга: эрткен чылдың август айда Львов обласка Хамаарышпас чоруктуң хүнүн демдеглеп тургаш, варениктер чиириниң маргыл­даазынга 58 харлыг украин эр амы-тынындан чарылган.
Чүгле Россияга болган таварылгалар мындыг, а даштыкы чурттарда – оон-даа көвей. Ол хирезинде айыылдыг адаан-­чарыштан салдынмас-даа, уламчылавышаан. Ында чүнү-даа чип турарлар: гамбургер, пицца, бутерброд, янзы-бүрү пирогтардан эгелээш, ногаа, үнүш аймаа, ам мырыңай курт-кымыскаяк, тараканнарга чедир. Кижи бодаарга, ындыг адаан-мөөрейлерде онза, солун, чараш чүү боор. Харын-даа хөй мурнунга аксын долдур чем дыгыттынган кижилерни көөрге, бирде кээргенчиг, бирде чованчыг-даа. Бир эвес биске кайы-бир суурга, хоорайга-даа ындыг маргылдаа үезинде, бак чүве ыңай турзун, кым-бир киржикчи-биле айыыл-­халап болу берзе кым ону харыы­лаарыл? Маргылдаа эрттирген организакчыларга харыысалга дүжер бе азы аңаа киржи берген кижиниң бодунуң шорузу болур бе?
Ынчангаш удавас хөл­чок найырлап-байырлаары­выс Шагаа эрттирерде, орга­низакчыларның бодамчалыг болурун кыйгырар-дыр мен. Байырлалдың хемчеглери утка-шынарлыг, өөредиглиг, көрүштүг, аянныг, чараш болур ужурлуг. Каш минута иштинде хөй манчы чииринде кандыг эки утка барыл, кандыг эстетиктиг тала барыл? Харын-даа чамдык бичии ажы-төл ону көрүп алгаш, ынчалдыр өттүне берип болур. Аъш-чемни дүрген чиирге, кезик-чамдыызы бүдүнге ажа бээр, ону ижин-баар хайылдырып шыдавас. Ишти-хырнынга дузалажып, чемни далашпайн, хоюду дайнап чиирин шагдан бээр эмчилер сүмелеп, сагындырып турар болгай. Хөй үстүг манчы чииринге бардамнашкан оолдарның организми ооң соон­да кезек үеде бергедеп пат болуру чугаажок. Өй-хемчээл чокка чем моостап алырга кандыг ийик: идээлээр, хөрек ишти чыдыыр, өдер-кузар…
Хөй үстүг манчы дүлүп алгаш, адаан-чарыш чарлап турбайн, ол манчыларны халчып турар ажы-төлге халаска каап бээр болза эки-дир, буян болур-ла ыйнаан. Шагаа азы кыш үделгезиниң байырлалдарын эрттирип тургаш, шак мындыг, үстүг-чаглыг манчы, харыг блиннер чиир адаан-мөөрей кылбазын күзээр-дир мен. 
Надежда Эргеп.
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.