1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙЫЫЛ ЧАЙЛАЙ БЕРИП БОЛУР ТУРГАН БЕ?

Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол октябрь 8-те, понедельникте, аппарат хуралында элээн каш хонук бурунгаар Кызылдың полиция ажылдакчызы-биле болган айыыл-халапка хамаарыштыр кандыг-даа хемчег албаанынга таарзынмаанын чугаалаан. «Спутник» микрорайоннуң участок шагдаазы, улуг лейтенант Чаян Сенди-оол оперативтиг бөлүк-биле үнүүшкүн үезинде оорлар тударынга киржип тура, бижектеткеш, мөчээн. 
«Бо анаа-ла ындыг болуушкун эвес-тир, полиция ажылдакчызынче халдаашкынның уржуу кандыызын кандыг-даа кем-херек үүлгедикчизи эки билир. Корум-чурум камгалакчызы кижи дерзии өлүрүкчүнүң холундан өлген» — деп, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол демдеглээн. 
«Өг-бүлезинге четтиңер бе, ажы-төлү чеже-дир? Оларның байдалы кандыгыл? Чурттаар чери бар бе? Өөнүң ишти ажылдыг бе? ИХЯ боду­нуң ажылдакчызын чидиргеш, кандыг түңнел үндүргенил? Ону дыңнаксап тур мен» — деп мөчээн полицейжиниң өг-бүлезинге кым четкенин бодунуң ажылдакчыларындан айтырган. 
Ол айтырыгларга кым-даа огулуг харыы берип шыдаваан. 
«Силер дээш човап тур мен. Ийи бичии ажы-төл артып калган өг-бүле­ниң социал камгалалынга чүнү канчаарының дугайында кым-даа боданмаанын көрүп тура, улусчу дружиналарга киржиңер деп, кижилерни ооң соонда канчап кыйгырар бис. Мөчээн участок шагдаазы Чаян Сенди-оолдуң өг-бүлезинге чедип, кандыг дуза херегин албан айтырар мен. Чурттаар бажың айтырыы мөчээн полицейжиниң өг-бүлезин деткиир бирги айтырыг ол» — деп, Республика Баштыңы Шолбан Кара-оол чугаалаан. 
«Корум-чурум камгалалында кижи­ниң айыыл чок чоруу чүге сагыттын­мааныл, кандыг байдалдарда ол бо­луушкун болганыл, оон кандыг түңнелди кылдыңар, өг-бүлезин дет­киириниң, мөчээн соонда-даа болза шаңналче киирер талазы-биле чүү кылдынганыл? Ону дыңнаксап тур мен» — деп, регион баштыңы Тываның иштики херектер сайыдының оралакчызы Март-оол Тарначыга айтырыгны салган. 
Участок шагдаазы табельдиг чеп­­сээн дужаапкан соонда, 19 шак үе­зинде, Спутник микрорайонда бөлүк кижилер өскениң өнчүзүн оорлаар деп турарының дың­надыы­ бир ха­маатыдан ­кээрге, коллегалары-би­ле кыйгыртыгже үнген. Кем-херек үүл­гедикчилери беш кижи болган. Олар­ның бирээзи Чаян Сенди-оолдуң ооргазынче бижектээн. Чаңгыс эвес удаа оор херектерни кылган кем-хе­рек үүлгедикчилериниң бөлүү удатпаан­да шупту туттурган. Өөнүң ишти амгы үеде уругларын азырап олурар, мооң мурнунда «Лунсин» компанияга ажылдап турган. Албан чериниң бажыңында чурттап олурар. Чаян Сенди-оолду шаңналче киирер дээш, документилерни белеткеп турар. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол шаңналче киирер документилерни ол-ла кежээ чыггаш, чогуур черлерже чорудар турган, а өг-бүле бажың чок артпас кылдыр чурттаар чер айты­рыын шиитпирлээр херек деп айыткан. «Албан хүлээлгезин күүседип тура, ачазы мөчээн соонда, ажы-төлге чурттап олурган квартиразы артып каар кылдыр, ону хуужудар херек» — деп, Шолбан Кара-оол чугаалаан. 
Кем-херек үүлгедиишкини-биле демисел темазынга республика конференциязын эрттирер дугайында Тываның Баштыңының саналын езугаар, ноябрь 23-те – Адалар хүнү би­ле Иелер хүнүнүң аразында ону планнаа­нын сагындыраал. 
«Кайнаар бар чыдарывысты билип, регионда кем-херек үүлгедиишкининге кандыг чүүлдер салдар чедирип турарын сайгарар херек. Конференция бистиң хамаатыларывыстың айыыл чок чоруун хандырары-биле, кем-хе­рек үүлгедиишкиннеринге удур кандыг ажылдарны кылырывысче угланган болур. Олуруп чорааннар-биле кады сырый ажылды чорудар ужурлуг рес­публика удуртукчуларының ажыл-чорудулгазынга үнелелди база бээр апаар» — деп, Шолбан Кара-оол түңнелинде чугаалаан.
 
ӨГ-БҮЛЕЗИ-БИЛЕ УЖУРАШКАН
 
Тыва Республиканың Баш­тыңы Шолбан Кара-оол октябрь 8-те, ол-ла хүн, участок төлээзи Ч.В. Сенди-оолду (мөчээн соонда) Тыва Республиканың ордени-биле шаңнаарының дугайында Чарлыкка атты салган. 
Ында мынчаар бижээн: «Кем-херек үүлгедиишкиннери-биле демисел үезинде хөй-ниитиниң корум-чурумун камгалап тура, амы-тынын хайыралавайн көргүскен эрес-дидим чоруу дээш Тыва Республиканың ордени-биле шаңнаар».
«Хомуданчыын, кээргенчиин, бүзү­ренчиг эвезин! Үш харлыг Амелия ачазын ажылдан ам чедип келир бе, авай, деп кежээниң-не айтырып ту­рар. Алды айлыг Айлин ам-даа чүнүң-даа утказын билбес болгаш, эр кижи бүрүзүн ачазы деп бодааш, олче чүткүп, каттырып, хүлүмзүрүп чыдар. Кижиниң ыызы келир, кылыы хайныр. Дээди эртемни чедип, чаа-ла өг-бүле тудуп эгелеп алгаш, ийи чаптанчыг чаш уруг­ларын эргеледип-чассыдып, оларынга дыка ынак чорааш, келир үеде амыдыралынче дидим сорулганы салып алган тургаш, дерзии оорнуң холундан аныяк чаш назынындан чарлып чоруй баар деп чүвениң коргунчуун. Участок төлээзи по­лицияның улуг лейтенантызы Чаян Сенди-оол ноябрь 25-те 28 харлаар турган. Дүүн дөргүл-төрелдери, эш-өөрү, чоок кижилери ооң чеди хонуун эрттирип каапкан. 
Бажыңындан дораан чанып кээр мен дээш үнгеш, ам кезээ шагда эглип келбес маадырывыстың бажыңынга барып чедип, артып калган өөнүң ишти Белекмаа-биле белен эвес чугааны кылдым. Чүгле кызып туттунуп көр, уруум, ийи бичии уругларыңның келир үези дээш сула салдынмайн, тут­тунуп көр деп чагыдым. Чаян дээрге бистерге дерзии кем-херек үүлгедикчилеринден кажанда-даа кортпас, олар-биле демиселге дидим болур дээрзин бодунуң аныяк назыны-биле бадыткап кагды. Ол чонун камгалаар талазы-биле хүлээлгезин эчизинге чедир күүсеткен. Шынап-ла, маадырлыг оглувус-тур. Тайбың үеде кортук оорнуң барып-барып артындан бижектээнинден Тываның база бир чараш, чалыы, спортка ынак, бодунуң чонунуң эрге-шөлээзин күрүне мурнундан кадагалап карактап чораан­ оглувусту чидирип алдывыс. Дыка хомуданчыг-дыр. Тыва кижиниң оглу тыва оолдуң ооргазынче бижек-биле бүдүү оорлап шашкан деп чүвениң коргунчуун. Ындыг каржы-дерзии чорук үүлгеткени дээш буруулуг кижи албан шииткелди алыр. Кижилерниң чырык чер кырынга чурттаар кылдыр чаяаттынган эргезин кым-даа кара туразында казыыр эргези чок. Белекмаага бүгү талазы-биле деткимчени көргүзүп, шыдаар шаам-биле дузаны кадарымны аазааш, маадырлыг оглувус Чаянга Тываның эң-не дээди күрүне шаңналы – Тыва Республиканың Орденин ажы-төлүнге адазы ол хире эрес-дидим, ажыл-ишчи, алдар-хавыяалыг кижи чораан-дыр деп чоргаарланып, сактып чоруур кылдыр чоннуң мурнундан тыпсып бердим» — деп, Шолбан Кара-оол бодунуң блогунда бижээн.
gov.tuva.ru
 
ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ БАШТЫҢЫНЫҢ ЧАРЛЫЫ
Тыва Республиканың ордени-биле Ч.В. Сенди-оолду 
(мөчээн соонда) шаңнаарының дугайында
Кем-херек үүлгедиишкиннери-биле демисел үезинде хөй-ниитиниң корум-чурумун камгалап тура, амы-тынын хайыралавайн көргүскен эрес-дидим чоруу дээш Тыва Республиканың ордени-биле Россияның ИХЯ-ның Кызыл хоорай талазы-биле эргелелиниң полицияның назы четпээн уруглар херектериниң талазы-биле участок төлээлериниң килдизиниң участок төлээзи, полицияның улуг лейтенантызы Чаян Вадимович СЕНДИ-ООЛДУ шаңнаар.
Тыва Республиканың Баштыңы Ш.Кара-оол.
Кызыл хоорай
2018 чылдың октябрь 8  
№ 195

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.