1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЙЫЫЛ ЧОК ШИМЧЭЭШКИН ДЭЭШ

Бистиң республикада орук шимчээшкиннериниң дүрүмнерин чолаачы­лар­ның база чадаг кижилерниң талазындан хажыдар чоруктар чыл санында эвээжевейн турары муңгаранчыг медээ болуру чөп. Бо айтырыгны дорт харыылап турар албан-дужаалдыг кижилер республиканың массалыг-информация чепсектериниң журналис­тери-биле январь 22-де ужуражып, парлалга конференциязын эрттирген. 
Аңаа Тыва Республиканың ИХЯ-ның ОШАЧКИ начальниги Андрей Светышев орук-хайгыыл албанының инспекторларының 2018 чылда кылып чоруткан ажылдарын түңнеп, 2019 чылда салдынган сорулгаларының дугайында журналистерге чугаа­лап берген. Кол инспекторнуң дыңнадыы-биле алырга, 2017 чылга деңнээрге эрткен 2018 чылда демдеглеттинген орук озал-ондааның саны 2 хуу чедир кызырылган болган. Азы өскээр чугаалаарга, ийи чыл бурун­гаар 539, а ооң соонда бир чыл эрткенде 530 орук озал-ондаа демдеглеттинген. 
Орук озал-ондааның түң­нелинде амы-тынындан чарылган кижилерниң саны 2017 чылда 99, 2018 чылда 92 болган. Хөй-даа эвес чүгле 7 хуу кызырылдалыг болган. 300 муң бичии-ле ажып турар эвээш чурттакчылыг республикага бо дээрге хомуданчыг факт-барымдаа болур. Айыыл-халап хенертен диргелип кээрин бодаваан, дөргүл-төрели, ажы-төлүнүң, ада-иезиниң чанынга ам-даа хөй-хөй чылдарда амыдырап чурттаар күзелдиг чораан кырган, чалыы кижилер, чаш уруглар чылдың-на озал-ондакка таварышкаш, өлүп-хорап турар чылдагааны чогум чүдел деп айтырыгга огулуг харыы бар бе, ону билип алырын оралдажып көрээлиңер.
Бир-ле дугаарында маңаа «хамык ужур кадрларда» деп мөңге болгаш чиге харыыны тып болур. Сөөлгү каш чылдар дургузунда Россия Федерациязының ИХЯ-ның ажыл-чорудулгазынга киирген өскерилге, чаартылгалар бистиң республикага база салдарлыг болганы чугаажок. Амгы үе-шагның техниктиг депшилгези, бурунгаар сайзыралының түңнелинде, ОШАЧКИ инспекторларының дузалакчылары, караа, кулаа деп болур, видеокамераларны КАИ-ниң ажылынга ажык-дузазын Федералдыг төп өөренип көргеш, хууда составты кызырып эгелээн. Амгы үеде бүгү респуб­ликада 39, а чүгле Кызыл хоорайда 18 орук-хайгыыл инспекторлары ажылдап турар. КАИ ажылдакчыларының чедишпезинден орук-транспорт озал-ондаан баш бурунгаар болдурбас талазы-биле суртаал ажылын чорудар хамаанчок, болган автоаварияларны өй-шаанда дүрген болгаш шынарлыг бүрүткеп, ажылдаары болдунмайн турар. 
Чурттакчылыг черлерни харылзаштырып турар улуг оруктарда, хоорай, суурларже кирер орук белдирлеринде, ылаңгыя республиканың төвү найысылал Кызылдың кудумчуларында видеокамераларны тургускан-даа болза, олар чүгле орук-шимчээш­кин чурумунуң хажыдыышкыннарын илередип тып, факт-барымдааларны тодарадырынга дузалыг. Олар­ның орнунга орук-хайгаарал албанының инспектору турган болза, автомашиналарны хынап эрттирер, машинаны эзирик башкарып чораан чолаачыны дораан тудуп, хемчег алыр болгай.
Бо чылдың январь 1-ден эгелеп Тыва Республиканың ИХЯ-ның аппарат ажылдакчыларының санын кызыргаш, ОШАЧКИ-ниң инспекторларының санын 50 кижи чедир өстүрер талазы-биле дужаал бар. Ооң күүселдезинге улуу-биле идегеп турар бис деп республиканың орук-хайгыыл­ албанының кол инспектору парлалга-конференциязының үезинде журналистерге дың­наткан. 
Республикада болуп турар автоаварияларга чадаг кижилер база буруулуг. 2018 чылда 2579 хамаатыга администартивтиг торгаалды онааган. Чамдык таварылгада чолаачының автомашиназынга чедирген когаралды судтуң шиитпири-биле орук озал-ондаанга буруулуг болган чадаг кижилер төлээр апаар. Эрткен чылын Кызыл хоо­рай суду бир ындыг шиитпирни үндүрген деп ол тайылбырлады. 
Оон аңгыда Кызылдың мэ­рия­зы-биле кады демниг ажылдап тургаш, кежээ хүн ажа берген үеде чолаачы кижиге чадаг улусту эскерип көөрүнге эптиг болзун дээш чырык хандырылгазын кожар ажылдарны эгелээр. Хоорайның девискээ­ринде светофорлар, чадаг кижилер кылаштаар черлерни, орук демдектериниң даңзызын тургускаш, ону чаартыр азы чаа светофорларны, чадаг кижи эртер оруктарны немей ажыдар сорулга база салдынган. 
Ол ышкаш ОШАЧКИ-ниң орук-патруль инспекторларының ажылынга база чаартылгаларны киирер хемчеглерни бо чылын ап чорудуп эгелээрин Андрей Светышев тайылбырлаан. Чижээлээрге, бир неделя дургузунда «чараш номерлерлиг» деп адаар, аар өртектиг даштыкы марканың автомашиназын башкарып, орук шимчээшкининиң дүрүмнерин кара туразында хажыдып турар чолаачыларны илереткен дугайында рапорттар база хөй болурун чедип аар дээш, тускай даалганы орук-патруль нарядтарынга берген мен деп журналистерге дыңнаткан. 
Тываның девискээринде база Кызылда автооруктарның шынарындан орук озал-ондактары база хамааржыр дээрзи билдингир. Ынчангаш парлалга-конференциязынга киришкен Тыва Республиканың орук-транспорт сайыды Олег Бады база журналистерниң айтырыгларынга харыылаан. 
«Хоойлуда көрдүнгенин езугаар Кызылдың мэриязы-биле кады демниг ажылдап, чылдың-на 11 км орукту септеп, чаар­тыр ажылдарны чорудуп турар бис. 2019 чылда база ук ажыл уламчылаар. Ниитизи-биле 240 сая рубльди аңаа чарыгдаар. 
Кызыл хоорайның девискээ­ринде эң хөй автоавариялар болуп турар онза айыылдыг деп санадыр 7 орук белдирлери база кудумчулар бар деп тодараткан бис. Оларны шуптузун 2024 чылга чедир автомашина башкарган чолаачыларга, пассажирлерге болгаш чадаг кижилерге айыыл чок кылдыр эде кылыр бис» — деп, Олег Бады чугаалаан. 
База бир нарын айтырыг орук шимчээшкининиң киржикчилери  өөреникчилер болгаш чаш уруглар болур. Школа назылыг уруглар удаа-дараа озал-ондакка таваржып турары чажыт эвес. Эрткен 2018 чылдың декабрь айның сөөлгү хонуктарында «Кызылхоортранс» бүдүрүлгезинде ажылдап турар чолаачы автобузу-биле чадаг кижини тавартып, солагай талакы дачаларга школачы уругну үстүрген таварылга болгаш пассажирлер аргыштырып турар чолаачыларны ажылче хүлээп ап турар чурумга хамаарыштыр айтырыгларны журналистер салган.
Парлалга-конференциязынга киришкен Тыва Республиканың өөредилге болгаш эртем талазы-биле сайыдының оралакчызы Светлана Ощепкованың тайылбыры-биле алырга, рес­публиканың девискээринде уруг­лар садтарында ниитизи-­биле 22000, школаларда 67207, а техникумнарда 8300 уруглар өөренип турар. Оларның амы-тынын, кадыын камгалап алыр айтырыг чүгле өөредилге яамы­зының эвес, а бистиң кады демниг ажыл-иживис. 
Школаларда орук шим­чээш­киннериниң дүрүмнериниң та­лазы-биле 10 шактың программазы-биле кичээлдерни эрттирип турар, ооң-биле чергелештир амыдыралдың айыыл чок чоруунуң үндезиннери деп кичээлдер база бар болгай. ОШАЧКИ инспекторлары-биле кады «Айыыл чок дугуй», «Оваа­рымчалыг, уруглар!» дээн ышкаш акцияларга уруглар киржип турар.
Ындыг-даа болза ада-иелер ажы-төлүнге хамаарыштыр харыысалгалыг болуру чугула.  Эрткен чылын 23 уруг ада-иези, кырган-авазы, кырган-ачазы азы оларны ада-иезиниң орнунга азырап, хайгаарап өс­түрүп турар улуг кижилерниң буруузу-биле кемдээн, 2 чаш уругнуң чок болганынга ада-иези буруулуг деп Светлана Ощепкова дыңнаткан. 
Орук шимчээшкин дүрүмнери кудумчуларда чырыктан база дорт хамаарылгалыг. Кызылда бир чамдык школаларның чоогунда кудумчулар шуут караңгы деп болур. Аңаа 11 дугаар школа чанында Крылов кудумчузун хамаарыштырып болур. Кызылдың мэриниң оралакчызы Алексей Сиорпас айтырыгны хыналдага алгаш, чоокку үеде шиитпирлептер боор бис дээрзин дыңнаткан. Ол ышкаш шуут чырык хандырылгазы чок турган 6 кудумчуну, ол дээрге Чехов, Кечил-оол, Калинин, Московская, Эрзин кудумчуларынга чырыкты кошканын, ооң-биле чергелештир 21 кудумчунуң чырык хандырылгазын чаартканын тайылбырлаан болгаш бо чылын база ук ажылдың хемчээлин улгаттырар сорулга салдынганын чугаалаан. 
Эрткен чылдың түңнелдери биле алырга, неделя санында КАИ ажылдакчылары 1000 ажыг чурум хажыдыышкыннарын илередип, машинаны эзирик башкарып чораан 70 хире чо­лаачыны илереткен. Тываның девис­кээринде ОШАЧКИ-ниң шупту 15 постузу док­таамал ажылдап эгелээн, бир кожуундан өскээр көжүп чоруп болур 5 пост ажылдап турар, видеокамераларның дузазы-биле база орук шим­чээшкин чурумун үреп, хажыткан чо­лаачыларны илередир ажылдар уламчылап турар. 
Бо үнүп келген 2019 чыл­дың эгезинде КАИ ажылдак­чы­ларының эрткен чылда ажылының түңнелдерин үндү­рерге мындыг-дыр. Бо чылдың арткан 11 айында азы 300 ажыг хонуктарның дургузунда түңнелдер кандыг болурун чүгле үе көргүзер. 
Мерген ОНДАР,
«Шын» солуннуң корр.
Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.