1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АККЫР ХОЮМ, СҮТКҮР ИНЭЭМ

Тывада чедиишкинниг ажылдап турар “Инек – чемгерикчи малым”, “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдерниң адаа-биле Барыын-Хемчик кожуунда “Аккыр хоюм”,  “Сүткүр инээм” деп социал төлевилелдерни “Чаңгыс демниг Россия” политиктиг партияның тус черде салбырының саналы-биле боттандырып эгелээн.  
Күрүнениң эң кол байырлалы – Россия­ хүнүнде хөй ажы-төлдүг Орлаана биле Тимур Дегелерниң, Ролан биле Билзимаа Хомушкуларның өг-бүлезинге “Аккыр хоюм” деп төлевилел-биле 10-10 шээр малды, а Арсен Сергештей биле Светлана Чүльдүм-оолдуң өг-бүлезинге “Сүткүр инээм”­ деп төлевилел езугаар  төрүүр инекти дамчыткан. 
Төлевилелдерниң кол сорулгазы – ко­жуунга мал санының бажын көвүдедири, хөй ажы-төлдүг аныяк өг-бүлелерни деткиири, ажыл чок кижилерни ажылче хаара тудары.
Кожууннуң төлевилелдеринге тус черниң муңчу малчыннары, арат ажыл-агыйлары идепкейлиг киржип, деткимчезин көргүскен. Бо чылын төлевилелге ниитизи-биле 20 шээр биле 1 төрүүр инекти деткикчилер берген. Төлевилел 2019 чылга чедир уламчылаар болганда, тус төлевилелдиң киржикчилери 2 чыл болганда алган малын дараазында киржикчилерге дамчыдар. 
Шекпээр сумузунуң муңчу малчыны, Тываның алдарлыг чылгычызы Улар-оол Мандакааевич Ооржактың хөй-ажы төлдүг Арсен биле Светланага берген инээ 18 хонгаш төрүпкен. Ынчангаш олар инээниң ажыын дораан көрүп, сүттүг кадыкты, шайны уругларынга хайындырып бээр аргалыг апарган. Бир хүнде 4-5 литр сүттү саап ап турарын өг-бүлениң кыс ээзи чугаалады.  Светлана Барлыктың “Салгал” уруглар садының кижизидикчи башкызы, Арсен Барыын-Хемчик кожууннуң хөг­жүм-шии театрының актеру. Өг-бүле 3 уруглуг. 
“Тывада чарлаан аныяктарның бот-идепкейиниң чылында мындыг улуг деткимче алганывыска аажок өөрүп тур бис. Суму чагыргазы бистерни шилип алганын дыңнааш, кыска хуусаа үезинде тудуг ыяжын сөөртүп, кажааны тудуп алдывыс. Кышты хүр-менди ажары-биле 6 тонна сигенни белеткедивис. Сүткүр инээвис бистиң езулуг-ла чемгерикчивис, азыракчывыс. Барлык сумузунуң чагыргазының биске көргүскен бүзүрелин кызымаккай ажылывыс-биле бадыт­каар бис. Кожуунувустуң муңчу малчыны Улар-оол Мандакааевичиге биске төрүүр инекти бергени дээш четтиргенивисти өг-бүлевистиң мурнундан илередип тур бис” – деп, Светлана сеткил хайныгыышкынныг чугаалады. 
Барыын-Хемчик кожууннуң баштыңы, тус черниң Төлээлекчилер хуралының даргазы, “Чаңгыс демниг Россия” политиктиг партияның кожуун салбырының секретары Виктория Ондар төлевилелдер дугайында мынчаар тайылбырлап турар: 
“Республикага көдээ ажыл-агый адырын сайзырадырының талазы-биле губернатор төлевилелдери кончуг дээштиг болган. Ынчангаш “Чаңгыс демниг Россия” политиктиг партияның тус черде салбыры кожуунга “Аккыр хоюм”,  “Сүткүр инээм” деп социал төлевилелдерни ажылдап кылган, кожууннуң ажыл-ишчилери ону деткээн. Бо чылгы төлевилелдеривиске немей 2018 чылда аныяк өг-бүлелерге сарлык дамчыдарын база өөренип көрүп турар бис. 
Кожууннуң арга-дуржулгалыг муңчу малчыннары, арат ажыл-агыйларының баштыңнары аныяктарның мал-маган өстүреринге сонуургалын оттуруп, боттуг дузаны чедиргени өөрүнчүг. Ынчангаш Аныяктарның бот-идепкейиниң чылында хөй ажы төлдүг, ажыл-агый чок-даа болза, амыдыралчы, эрес-кежээ аныяктарны деткип турарывыс бо. Барыын-Хемчикке малчыннарның санын көвүдедири бистиң кол сорулгавыс.
Чайын кожууннуң наадымының үезинде эрткен малчыннар чыыжынга сарлыктың баш санын өстүрер база тарып боозадылга ажылын катап эгелээр дуга­йында айтырыгларны малчыннар көдүрген. Кожуун чагыргазы ону деткип, тарып боо­задылга ажылынга тус чер бюджединден 150 муң рубльди аңгылап берген. Бо ажылдың түңнелинде мал бажының саны өзүп көвүдээр ужурлуг. Төлевилелдерге деткикчилерниң саны база улам немежир дээрзинге идегеливис улуг. 
Барыын-Хемчик кожуунда 15 хире муңчу малчын бар. Кожуун, суму бүрүзүнге көдээни сайзырадып, мал-маган бажының санын өстүрери – чугула айтырыгларның бирээзи. Мал-маган көвүдээрге-ле, чон тодуг-догаа, бай-шыдалдыг чурттаар.
Кожуунда малчыннарның, аныяк малчын­нарның каттыжыышкыннарын тургускан. Бо чайын Шолбанак деп черге малчыннар чыыжынга олар арга-дуржулгазын, санал-оналдарын солушкан. Мен бодаарымга, шаандакы үеде дег школачыларны ажыл-агыйга бичиизинден тура өөредип, малчыннарга дузалажыр ажылдарны катап “диргизип”, оларны хаара турары чугула. “Күш-ажыл кижини каастаар” деп үлегер домак бар болгай. 
“Аккыр хоюм”,  “Сүткүр инээм” деп социал төлеви­лелдерниң деткикчилери: Шекпээр сумузунуң муңчу малчыны, Тываның алдарлыг чылгычызы Улар-оол Мандакааевич Ооржак, Эрги-Барлык сумузунуң арат ажыл-агыйының баштыңы Амыр Конгарович Кара-Сал, Шекпээр сумузунуң “Биче-Тей” көдээ ажыл-агый кооперативиниң даргазы Алдын-кыс Эмер-ооловна Ооржак, Ак сумузунуң арат ажыл-агыйының баштыңы Урана Дадар-оол­овна Ооржак, Олимпий Санчитович Сарыг­лар, Барлык сумузунуң арат ажыл-агыйының баштыңы Светлана Сарыг-ооловна Куулар, Омак Валерьевич Күжүгет, Шекпээр сумузунуң арат ажыл-агыйының баштыңы Мая Комбул-ооловна Ооржак, Сергей Тюлюшович Талганчык, Олег Киимович Ооржак, Хөнделең сумузунуң арат ажыл-агыйының баштыңы Айдың Алдын-оолович Иргит, “Ал­дын-Булак” КУБ-туң директору Айдыс Анатольевич Соян оларга четтиргенисти “Шын” солун дамчыштыр илереттивис” – деп, Виктория Ондар чугаалады. 
Чараш аттарлыг төлевилелдерниң киржикчилери төрүүр 10 хоюндан 2 чыл болгаш 20 хураганны, бир инектен ийи бызааны онча-менди доруктуруп алыр болза, оларга аажок улуг деткимче болур. Ам каш чылдар эртер болза, Тывага муңчу малчыннарның, арат ажыл-агыйларының саны көвүдээр дээрзинге бүзүрел улуг. 
Төрээн кожуунунуң, сумузунуң сайзыралынга үлүг-хуузун киирип турар аныяктарны деткип турарынга өөрүвес аргажок. Өске кожууннар чаа эгелээшкинни эки үлегер-чижек кылып, амыдыралга боттандыра бээр дээр­зинге бүзүрээр апаар. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ, 
“Шынның” корр.
Авторнуң  тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.