1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АК-КОЖАГАРГА ШАГАА

Э. Хайын аныяк малчын Ч. Сыратты шаңнап турары.
 
Шагаа бүдүүзүнде ТР-ниң Дээди Хуралының (парламентизиниң) депутаттары Александр Санчат биле Эрес Хайын Тес-Хемниң кыдыг-кызыгаар сумуларының чону-биле ужуражып, чаңгыс чер-чурттугларынга Шагаа-биле байыр чедирип четкеннер.
Бир-ле дугаарында Тес-Хем кожууннуң онзагай булуңна­рының бирээзи, ажыл-ишчи, амыдыралчы чоннуг “акаалар” чурту — Кызыл-Чыраа сумузунуң чону-биле ужуражылганы эрттирген. Кызыл-чыраажылар кидин түлүк Шагаа байырлалынга белеткенип турар үеде четкеннер. Келген аалчыларны баштай-ла Кызыл-Чыраа ортумак школазының коллективи аштыг-чемниг, чылыг-чымчак уткуп алган. 
Кызыл-Чыраа школазы бичии оолдарны мал ажыл-агыйы болгаш чылгы ажылынче чоокшуладыр сорулгалыг республикада бедик деңнелдиг  ажылдап турар школаларның бирээзи. Бо школаның башкылары болгаш өөреникчилери шуптузу бүдүн ай дургузунда (Шагаа айында) тыва идик-хептиг өөренири чаңчыл болган. Класс бүрүзү чаңгыс аай национал хепти даарадып алган. Азиата Ак-ооловна Седенниң үшкү классчылары шупту чаңгыс аай ак, сарыг өңнүг тыва хептиг кичээлдеп олурарын депутаттар сонуургап көргеннер. Эге класстар аразында эң-не тергиин өөредилгелиг, идепкейжи класстың өөреникчилеринге Шагаа уткуштур байыр чедирип, чедиишкинниг өөренирин күзээннер. 
Школаның директору Айгуль Валерьевна Эрендей шко­лазының чедер-четпестерин, че­диишкиннерин депутаттарга каксы таныштырган. Кызыл-Чыраа сумузунуң бо үеде эң-не кол берге айтырыы – чаа школа тудуу. Чаа школа тудуу бо чылдың планында кирген, бо үеде төлевилел-смета ажылдары чоруп турар, келир чылын тудуп эгелээр дээн өөрүнчүг медээни башкыларга Тес-Хемниң депутады Александр Сандан­ович дыңнаткан.
Дараазында тес-хемчилер­ниң ынак ыраажызы Аяс Дан­зырынның ады-биле адаан Культура бажыңынга депутаттар чон-биле ужуражылганы эрттирген. А.С. Санчат биле Э.С. Ха­йын Таңды, Тес-Хем, Эрзин кожууннарның, ниитизи-биле 18 суурлар, сумуларны харыылап турар депутаттар. Оларның харыылаар девискээри улуг – Эрзинниң Качык сумузундан эгелээш, Тес-Хемниң ыраккы О-Шынаа, Таңдының Бай-Хаакка чедир. 
Александр Санданович­ “Чаңгыс демниг Россия” пар­тиязының адыр аайы-биле (көдээ ажыл-агый, улус өөредилгези, культура адыры дээш өске-даа) 25 партийжи төлевилелдерин, ылаңгыя көдээ ажыл-агый адырынга хамааржыр сүт аймаан, сүт продукциязын көвүдедир сорулгалыг чаа төлевилелди чонга таныштырган. Ол ышкаш эвээш чурттакчылыг суурларның сайзыралы деп программаже кыдыг-кызыгаар Ак-Эрик, Ү-Шынаа, О-Шынаа, Качык, Нарын сумулар кирген, ынчангаш ол сумуларның сайзыралынга күрүнеден деткимчени көргүзер. Ынчап кээрге ак-эрикчилер чон хуралынга чугаалажып, сумуга эң-не кол, херек чүүлдү кылып алырын баш удур боданып алырын сүмелээн. Чижээ: Ак-Эрикке теве малдың азы тыва аъттың уксаазының баш санын көвүдедир дээн төлевилелдерден тургускаш, деткимчени ап болур дээрзин депутат чугаалаан.
Ак-эрикчилер депутаттардан чырык энергия айтырыы, көдээде хар улуг, немелде мал чеми херек дээн ышкаш дүвүредип турар айтырыгларын салган. Депутаттар айтырыгларны бижип, демдеглеп алгаш, чогуур черлерден ол дугайында айтырып, шиитпирлежирин аазааннар. 
Ужуражылганы түңнеп тура, Тес-Хем кожууннуң социал-экономиктиг сайзыралынга киирген үлүг-хуузу база хөй чылдарда эки үре-түңнелдиг ажыл-ижи дээш культура одааның эргелекчизи Алдынай Анай-ооловна Булакты ТР-ниң Дээди Хуралының Хүндүлел бижии-биле шаңнаан. Ол ышкаш школаның, уруглар садының, культура одааның төлээлеринге спортчу дериг-херекселдерни болгаш чигирзиг белектерни тывыскан.
Чыылган чонну бир сонуургаткан чүүл – фэн-шуй эртеминиң дугайында, ооң чонга ажыктыг чүүлдерин таныштырганы болган. Тывада фэн-шуй эртемин суртаалдап чоруур Марта Киров­овна Иргиттиң бурун эртемниң чурагай санаашкыны-биле чаа үнүп орар Ыт чылы кандыг болурун база чыл бүрүзүнүң бо чылда кылыр-кылбас, сагыыр чүүлдерин, шынарларын тайылбырлаанын чон улуг сонуургал-биле дыңнааннар.
Дараазында депутат­тар Чыргаландының малчыннары­ның Шагаа байырлалынга чет­кеннер. “Чодураа” КУБ-туң мал­чыннары (ниитизи-биле 11 кодан) чылдың-на Шагааны бир-ле кыштагга байырлаары чаңчыл болган. Бо чылгы Шагаа­ны “Аныяк өг-бүлеге – кыштаг” төлевилелдиң киржикчилери Чимис биле Балчирия Сыраттарның Ак-Кожагарда кыш­таанда эрттирип турарлары бо. 
“Чодураа” КУБ-туң директору Инесса Алексеевна Эртине баштаан малчыннарның байырлалга белеткели-даа шыырак. Бир-ле дугаарында лотерея ойнатканнар. Ойнаашкынның шаңналдары шупту амыдыралга ажыктыг чүүлдер  — хевистер, соталыг телефоннар, шанактар, шоодай чигир, далган, холуксаа­лар, тыва аъш-чем – доңурган манчы, дырткан дээш чүнү чок дээр. Чаңгыс-даа кижи ойнаашкын чок артпаан, кижи бүрүзүнүң холу куруг чанмаан.
Депутаттар А. Санчат, Э. Ха­йың олар малчыннарга Шагаа уткуштур байыр чедирген чылыг-чымчак сөстерни чугаалааш, Чыргаланды суму чагыргазынга, “Чодураа” КУБ-туң удуртукчузунга, аныяк малчын Чимис Сыратка база хоочун малчын Делгер Эренчинович Эртинеге өөрүп четтиргенин илередип, белек-селектерни тывыскан.
Аныяк малчыннарның өөнче кирип, аяк-шайын ижип чугаалаштывыс. Бо чылгы кышты хүр-менди эртип, эки кыштаанын чугааладылар. 2017 чылда хүлээп алган хою удавас март айда төрүп эгелээр. Чимис биле Балчирия кайызы-даа угун салгаан малчыннар. Олар 4 ажы-төлдүг, эң улуу Кежик-Чыргал 16 харлыг, өскелери Ванесса, Сайха база бичии Чиңгис. Уруглары шуптузу сумуда кады төрээннериниң бажыңында турумчуп алган, Чыргаланды ортумак школазында өөренип турарлар.
Кандыг-даа байырлал оюн-тоглаа чок эртпес-ле болгай. Аныяк малчыннар тевек теверинге маргышкан, өг иштинде каш кижи кажыктаан, хүрежир оолдарны чизелээн соонда оюн-тоглаа эгелээн. Малчыннар аргамчы тыртарынга аңгы-аңгы командаларга чарлып алгаш ойнай бээрге, каткы-хөг чир-шоң дүшкен, хөглүү-даа кедергей.
Чыргаландының суму чагырыкчызы Менди Сиириповна Самдарак: “Чылдың-на Шагааны мынчаар бедик көдүрлүүшкүннүг байырлаар бис. Эрткен чылын Сандыкмааларның аалынга эрттирген бис. А сумунуң Ша­­гаа­зын муңчу малчынывыс Байыр­ Сувандииниң саналы-биле төрел-аймактар эрттирер кылдыр бадылап алдывыс. Чыргаландыда төрел аймактар хөй – баткарлар, сыраттар, чайбарлар дээш чоруп каар. Бо чылгы Шагааны Тес-Хемниң сураглыг малчын төрел-аймаа – сувандии­лер эрттирер болган. Шагааны мынчаар бедик көдүрлүүшкүннүг эрттирерге, чоннуң хей-аъды, сонуургалы оттур” – деп чугаалады. 
Ак-Кожагарда кыштагның ээлери база “Чо­дурааның” малчыннары-биле депутаттар байырлашкаш, улаштыр ажыл-херээн уламчылап чорупканнар. Оларның ам-даа ырак-узак чедер сумулары, аалдары хөй, дараазында О-Шынааның, Ү-Шынааның малчыннарынга баар сорулгалыг.
Алдынай СОЯН.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.