1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЛГЫ-КЕШ ЭТТЕП...

Солагай таладан Каазут Доржу, Каадыр Кырлыг-Кара.
 
Шагаан-Арыг хоорайның мурнуу талазын дургаар чоруткан улуг тудугларның бирээзинде арат Маадыр Кырлыг-Кара малдың алгы-кежин чымчадыр эттеп болбаазырадыр бүдүрүлгени каш чыл бурунгаар тургузуп алган. Эгезинде бергелер таварышса-даа, амгы үеге чедир черле тура дүшпээн, харын-даа ажылын калбартыр дээш кызымаккай ажылдап турар. 
Ээн кагдынган тудугну септеп-селип, ажылдаарынга таарымчалыг кылдыр кылып каан. Бүдүрүлгеге кире бээривиске, тускай ажылчын идик-хептиг, чылыг хөректээштерлиг, чай чок ажылдап турар оолдар аразында, шимченгири аажок, чугаакыр сайгарлыкчы Маадыр Кырлыг-Кара боду алгы-кешти канчаар кылып турарын, көргүзүп таныштырды. 
Баштай-ла 2007 чылда хой, хураган кештерин хол-биле эттеп эгелээннер. Ынчалдыр-ла үш чылдың дургузунда шырбайып келген.  Ооң соонда бо ажылды улаштыр шуудадыр болза ажырбас-тыр дээш, дериг-херексел садып алыры-биле дилег киирерге, Тываның Чазаа деткип, 2010 чылда 2,5 миллион рубльди берген. Ол акша-биле алгы-кеш эттээр, чымчадыр, арыг­лаар херекселди садып алганнар. 
Кандыг-даа ажылды хол-биле кылырга, хөй күш, дем хе­рек болгай. Бо бүдүрүлгеге баштайгы дээрезинде чеди ки­жи ажылдап турган болза, а дериг-херекселдиг апаарга, дөрт ажылчын-на четчир болган. Баштайгы чылдарда хүлээп алган ажылчыннарының бежи алгы-кеш эттээриниң бергезинге шыдашпайн үнгүлээн. Эгезинден тура-ла чыт-бустан-даа, хир-чамдан-даа чалданмас, эрес-кежээ, кончуг тура-соруктуг шыырак оолдар Каадыр Кырлыг-Кара, Доржу Каазут, Василий Кыр­гыс, Алдын-оол Көк-оол олар бо хүннерге чедир ажылдап турарлар.
Алгы-кешти чондан хүлээп ап турар. Шаа-биле бир алгыны бежен азы чүс рубльге алыр. Алгыны экидир дузааш дужаарга, эттеп кылыры белен болур, а чедир дузаттынмаан болза, ону катап дузааш, ону катап-катап чуп, арыглаар. Кешти херип кургаткан соонда, эдирээ ышкаш демир-биле кыртыжын арыглап сүүргүлептер. Арыглаан соонда алгыны шыгыткаш, 16 шактың дургузунда дүргеш салып каар. Оон база катап херер. Кешти херген соонда, 3 шак дургузунда уксустуг сугга суп каар, оон арыг сугга каш катап былгап тургаш чуур, улаштыр идээлээш, 72 шактың дургузунда дүргеш салып кааш, оон база катап алгыны экидир чуп каап­тар. Катпас кылдыр техниктиг үстү чугажак кылдыр чаггаш, кургадыр херип каар. Кургадыр херген соонда чымчадыр ууштаар, дыраар, барабан хевирлиг херекселге агартыр дүрбүүр дээш, белен, чараш алгы болу бээринге чедир ажылы дыка хөй. 
Алгы-кешти чуур, арыглаар улуг өрээлдиң ишти арай-ла шык, кештерниң суу дамдылап турар болгаш ындыг боор. Ол кештерни кургадып турар өрээли чылыг, чырык. Ында ажылдап турар ажылчыннар кызымаккай, тура-соруктуг, хөй чугаа чок кылдынып-ла турар, баш кө­дүр­бес улус болду. 
А чымчадыр эттеп каан белен алгы-кештерниң аразында сарлык, бөрү, хой, өшкү, анай-хураган, тарбаган кештери дээш шупту бар. Күскү кештерниң дүгү эки болур, хөлүн эрттир узун дүктүг болза, тускай херексел-биле дескилей таарып кааптар. Чамдыкта чоннуң чагыглары кө­вүдей бээрге, ону дарый кылып бээр дээш, хондур-дүндүр-даа ажыл­даар. 
Сөөлгү үеде хой, хураган кеш­теринден аңгыда, сарлык, бө­рү, тарбаган кештерин база чым­чадыр эттеп берип турар. Кеш­тиң шынарын көрүп тургаш, чымчадыр эттеп каан хураган кежиниң өртээ 350 рубль, а улуг кештерниң 600, 800, дээш 1200 рубльге чедир үндүр садып турар. Оон аңгыда чоннуң чагыын ёзугаар кештерни алгаш, эттеп берип турар. Чижээ, чагыг ёзугаар бөрү кежин үш муң рубльге эттеп, кылып берген. Ортумаа-биле бир чылда 600-700 хире алгы-кешти болбаазырадып, эттеп кылып турар. Алгы-кеш хереглээн улус Тываның кайы-даа булуңундан сураглап чорааш келгеш, садып ап турар, ылаңгыя делгелгелерге барыын кожууннардан чон хөйү-биле садып ап турарын Маадыр Март-оолович чугаалады. 
Амгы үеде дериг-херекселдери эргижирээн, дус, кислота чип каапкан дээрзин база немей чугаалады. Ынчалза-даа камныг ажыглап турар. Бүдүрүлге черинде чыглы берген хөй дүктү кидис салып, кидис идик кылырынга ажыглаар болза, дыка таарымчалыг. Ынчангаш кидис идик кылыр бодалын ол чугаалады. Бо талазы-биле Хакасияда Бея суурда кидис идик кылып турар сайгарлыкчы Зоя Сергеевнадан арга-сүмени ап, дугурушкан.
«Амдыызында бода мал кеш­терин чондан элбээ-биле хүлээп албайн турар бис. Чүге дээрге оларны эттээр тускай де­риг-херекселивис чок, хол-би­ле эттээрге, хөй күш үнер. Чоор­ту Тываның Баштыңының, Көдээ ажыл-агый яамызының төлевилелдеринге, грантыларынга киржип тургаш, чаа дериг-херексел немей садып алыр бодап турар бис. Инек кежинден кылган хөмнерни Моолдан азы өскээртен садып ап турбас кылдыр Тывага ону кылып эгелээр сорулгалыг бис» – деп, Маадыр Кырлыг-Кара планы-биле үлешти. 
Бүдүрүлгеде улуг доскаарлар ышкаш хеп чуур 4 машина бар. Аңаа идик-хеп чугган ышкаш, алгы-кешти шак-шагы-биле каш катап арыглап чуур, кыдыындан көрүп турарга, шынап-ла, ажылы улуг, кызымак-ла улус ында ажылдап турар-дыр деп билдим.  Бүдүрүлгениң ажыл-ижи-биле таныжып көрген соонда, «Тывада мал бажы хөй-дүр, мындыг биче бүдүрүлгелерни өске кожууннарга база ажыдып ап болур арга бар-дыр эвес бе» деп бодал башка кирер чорду.  Шээр малдың кештерин болбаазырадырындан аңгыда, инек кештерин эттеп, хөм кылып, кидис идиктер өйүп эгелээр болза, бо бүдүрүлгеде бурунгаар хөгжүй бээр магадылал бар. 
Улуг-Хем кожууннуң удуртулгазы сайгарлыкчының ажылын деткип, чаа дериг-херексел садып алыры-биле ТР-ниң Сайгарлыкчыларга деткимче фондузу-биле харылзажып, акша-төгерик-биле дузалаарының аргазын өөренип көрүп турарын чагырга даргазы Рустам Чудаан-­оол чугаалады. Бо хүнде кожуун­да бода малдың баш саны 11254, ооң иштинде төрүүр инек 4069 четкен, шээр мал 60260, хаван — 574, чылгы 4790 баш, 30 теве база бар, мал бажының саны өзүп көвүдээн. Малчыннар алгы-кежин октавайн, ол-даа болза акша-көпеек ажылдап ап, бүдүрүлгеге эккеп дужаар чаңчылдыглар. Чүгле Улуг-Хемде мындыг алгы-кеш болбаазырадыр бүдүрүлге бар деп, кожуун чагыргазының көдээ ажыл-агый эргелелиниң даргазы Болат Каң-оолович чоргаарланып турар. 
Маадыр Кырлыг-Караның кожавыс Моолда инек кежинден хөмнү кылып турарын демдег­леп олурары чөптүг. Улан-Баа­тор, Дархан болгаш өске-даа улуг-биче хоорайларда чүгле алгы-кешти чымчадыр эттээр чүс ажыг бүдүрүлгелер бар, а Моолда малдың баш саны алдан сая бичии-ле ажыг. Ол бүгүнү интернет четкизинден ал­бан-биле сонуургап номчуп олурдум. Моол­дар бичии-даа дүктү, алгыны октавас, боттары алгы-кешти эттеп, даараныр, дүктен кидисти салып алыр улус болду. Тывага кээп турар Сенгел тывалары, дүктү октап турар силер деп бисти чемелээр чорду. Сенгел тывалары бир кил дүктү 400-500 рубльге дужаап турар улус-тур. 
Мону бижип доозуп олура, республиканың суурларынга Улуг-Хемде ышкаш алгы-кеш болбаа­зырадып эттээр бүдүрүлгелер ажыттынып, Кырлыг-Кара сайгарлыкчы ышкаш кызымак кижилер чон аразындан көстүп келир дээрзинге идегеп каайн.
Ася ТЮЛЮШ.
Саяна Ховалыгның тырттырган чуруктары.
 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.