1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЛДАН ЧЫЛ НОМЧУП КЕЛДИМ

Ынчан 1958 чылдың чайы турган, чеди классты дооскаш, сесче шилчээн үем чүве. Бистиң чайлаавыс Чаа-Хөл бажында  Хавактыг-Алаак деп черге турган. Ол шагда улгады берген элээди оолдарның кылыр ажылы мал-ла болгай. Хойну барык хүннүң кадарар турган.

Мал соондан чоруурда ачам­ның чагыдып алган со­луннарын — «Шынны», «Сылдысчыгашты» ап аар турдум. Кол сонуургаар солунум—«Сыл­дысчыгаш». Аңаа уругларга тааржыр тоолдар, чечен чугаа­лар, тывызыктар, шүлүктер парлап каан болур. Хой                кадарып хүнзээш, ол солунну «быттап» кааптар мен.

«Шынны» чүгле «улуг-кара­лаар» мен, чүге дээрге чурттуң политиктиг амыдыралы, Тываның хоорай, суурларында тудуг-суур, мал-маган айтырыы — ол бүгү элээди кижиниң сагыжынга четпес чүве. 

Бир хүн «Шынны» «улуг-каралап» оргаш, бистиң Ак-Туруг суурувуста чурттап орар Монгуш Өлчей-оолдуң шүлүүнге таваржы бердим. Ону сонуургал-биле сегирип алганым чугаажок. Катап-катап номчудум, сагыш-сеткилимге тааржыры аажок. Мырыңай шээжи-биле чугаалаптар апарган мен. Ооң кол утказы — шериг чоруур дээн оолдуң ынак кызы-биле чарлып чадап, даңны атсы хөөрешкени, чер чырып келгенин безин эскербээни. Шүлүктүң сөөлгү одуруг­лары ам-даа сагыжымда артып калган.

Даңның башкы херелдери чөөн чүктен

Далаш чокка бисти уткуй чырып кел чор.

Төрээн чуртка, төрел чонга, эргим кыска,

Дөгереге ынакшылым киткеп турду.

Өлчей-оол акыйның «Сылдысчыгашка» үндүргүлээн шү­лүктерин, бичии чечен чугаа­ларын номчуп турган мен, ооң мээң аажок хүндүлээрим, «улуг» деп санаарым «Шынга» ооң ажылы үнүп кээрге, чор­гаарланмас арга­­жок. Ол хүнден эгелээш «Шын» солунну эрттирбес, хүннүң номчуур апарган мен, олче орукту Чаа-Хөлдүң ат-сураглыг оглу Монгуш Өлчей-оолдуң шүлүү ажыткан. Ам санап орарымга республиканың бо хоочун солуну-биле найыралым эгелээнден бээр алдан чылдың нүүрү болуп турар.

1960 чылда школа доостум, ам «улуг кижи» апарган болгаш «Шын», «Тувинская правда», «Тываның аныяктары» болгаш демги чашкы шаамның солуну «Сылдысчыгашты» шуптузун чагыдып эгелээн мен. Ол солуннарның чүгле номчукчузу эвес, бижикчизи болуп, бодумнуң күжүмнү шенээр деп күзел база төрүттүнген. Ындыг бодал меңээ «Шынның» дугаарларының бирээзинге солунче материалдар бижииринче номчукчуларны кыйгырган чүүл үнүп келген соон­да тывылган.  Ол чалалгада «гонорар төлээр» деп сөстер база чораан, ооң ужурун ынчан билбээн мен, та чүү чүве?

Ак-Туругда  сиген кезилдезиниң дугайында хензиг медээ чоруткан мен. Удаваанда оом үне халып келген. Солунда парлаттынган «М. Данзын» деп автор болганым чоргааранчыг болбайн канчаар. Ооң соонда үш хире акша база келген. Демги «гонорар» деп чүве ол ышкажыл.  Меңээ төөгүлүг болган 1960 чыл ол. Ооң соонда улам «саамчып», бичии медээлерден эгелээш, улуг хемчээлдиг материалдарга чедир бижиир апардым.

Оон бээр эрткен 60 чылдарның дургузунда солуннуң мате­риалдарының утка-шынары өскерлип, үениң тыныжын тудуп турарын билип чор мен. Черле ындыг, амыдырал чаңгыс черге турар эвес, үе-биле деңге бурунгаарлаар болгай. Ынчалза-даа «дедир барган» деп болур  чүүлдер база солунчуларның амыдыралында бар апарган-дыр. Чүл дээрге, Коммунистиг партия үезинде «Шын» болгаш «Тувинская правда» деп республиканың кол солуннары неделяда 6 катап үнүп, төрээн булуңувустуң ажыл-амыдыралын чырыдып, четпестерин сойгалап келген. Ол үеде бурунгаар сайзыралга солуннуң ролю улуг болган дээрзи билдингир. Чүге дээрге аңаа парлаттынган материалдар, ылаңгыя шүгүмчүлелдер партийжи удур­тулганың контролюнга турган. Шүгүмчүлелге онаашкан удуртукчуну ыяап-ла сайгарар, хемчээн алыр, айтырыг ажылынга артар-артпазынга чедир тургус­тунар. Ол шүгүмчүлелде айыттынган четпестерни чайлаткан соонда солунга харыыны бээр турган.

«Шын» солун ам неделяда үш катап үнүп турар-даа болза, арыннарының санының хөй болганындан номчуурунга четчир болуп турар. Солуннуң юбиле­йинде журналистерге күзелим — эскертинген четпестерни сойгалап шүгүмчүлелдерден дидим үндүрүп туруңар, а олар эвээш эвес болгай, ынчан бар четпестер чайлаттынар, солуннуң ат-алдары-даа улгадыр.

Пенсионер кижи болгаш, алдан чыл номчуп келген солунумну үндүрүп турар ажылдакчыларга ужуражып, болганчок чеде бээр мен. Оларның-биле чугаалажып ора, бөгүнгү тургустунган берге айтырыгларын улуг хараадал-биле дыңнаар-дыр мен. Бирээде, редакцияның өрезиниң улгадып турары — карылгалыг турган «Эне сөзүн» катканы, ооң соонда өреден уш­тунмайн турар дээрзин олар чугааладылар. Ооң уламындан ажылдакчыларның акша-шалыңы дыка эвээш болган, чо­гаадыкчы ажылга тааржыр аныяк кижилер өске ажылдарже шилчип турар. Ийиде, журналист мергежилдиң ат-алдарының кудулаанындан дээди өөредилге чери дооскан аныяктар ажылдап келбестей берген. Чогум соңгаар университеттерде журналист мергежилде өөренип турар тыва аныяктар бар, олар ону дооскаш, республика солуннарынга кайын баар, чүге дээрге бажың-балгат-биле хандырып шыдавас, акша-шалың эвээш. Үште, редакцияга ажылдаары берге, чүге дээрге оргтехника эргижирээн, үрелип турар, септээрге-даа, чер албас, чаа дериг-херексел садар акша чок.

Юбилейиниң бүдүүзүнде со­луннуң ажылдакчыларынга ке­лир үеде бүзүрелди күзээйн. Бергелер бо хүнде бар, бо нарын айтырыгларны республиканың удуртулгазы шиитпирлежип бээр дээрзинге, бодум хуумда, иде­гээр мен, тыва дылда кара чаңгыс кол солунну дүжүрерин олар кайын болдурар деп, ынчангаш моон соңгаар амыдырал экижип, редакцияның ажылдакчылары «коммунизм үезинде» дег акша-хөреңги деп айтырыгга баш муңчулбас үе чедип кээр дээрзинге бүзүреңер.

Байырлалыңар-биле, эргим «шынчылар»!

 Маадыр-оол ДАНЗЫН,

күш-ажылдың хоочуну, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.

«Шын» №94 2015 чылдың август 29

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.