1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЛДЫН ҮННҮГ ЫРААЖЫ

Чоннуң сеткилинче бодунуң ындынныг ырлары-биле сиңнигип кире берген ыраажылар чоруур. Ындыгларның бирээзинге Өвүрнүң уран талантылыг оглу Дозураш Монгуш дорт-ла хамааржыр. Алдын үннүг аныяк ыраажы бөгүн бистиң аравыска  чораан болза, бо чылдың март 31-де 37 харлаар турган ийик. Ооң арттырып каан өнчүзү — уян ырыларын салым-чаяанныг оолдар, уруглар күүседип чорууру. 
Чоокта чаа ыраажының чырык адынга, чогаат­кан ырыларынга тураскаадып респуб­лика чергелиг «Айлаң кужум» деп мөөрейни өөнүң ишти, төрелдери, кожууннуң культура ажылдакчылары, чаңгыс классчылары, артист эш-өөрү Хандагайтының Геннадий Тумат аттыг культура бажыңынга чаңгыс дем-биле эрттиргеннер. 
Бо концерти көрген кижилер: «Кандыг кончуг чараш талантылыг оол боор!» деп, эки сеткил-биле кайгап, магадап олурар чораан. Аныяк артистиң дуга­йында сактыышкынны төрел-чону чугаалап турду. Хөндергейден келген оолдар, кыстар якут танцыны самнап бээрге, көрүкчүлер адыш часкап, чаптап көрдүлер. Ол кежээге Дозураштың чогаат­кан «Овуузуннуг Оюн-Билик», «Сеңээ ынак мен», «Дашкалар», «Чевегге сөс», «Чагаажыгаш», «Айлаң кужум», «Угулзалар», «Хандагайты» болгаш оон-даа өске ырыларын республиканың ол-бо чүгүнден келген ыраажылар болгаш өвүржүлер сагыш-сеткил кударай бээр хуулгаазын күштүг кылдыр күүсеткеннер. «Айлаң кужум» деп ыраажылар мөөрейинге Дозураш Монгуштуң «Овуузуннуг Оюн-Билик» деп чараш ырызын Солчур суурдан Сайын-Белек Монгуш ындынналдыр бадырыпкаш, дээди шаңналга төлептиг болган. Оон ыңай Хөндергейден Сылдыс Тюлюш, Хандагайтыдан Артыш Даржай, Дус-Дагдан Айнур Монгуш 1-ги, 2-ги, 3-кү чергениң лауреаттары болган. Барыын-Хемчик, Бай-Тайга, Сүт-Хөл, Чөөн-Хемчиктен болгаш Өвүрнүң ырак суурларындан келген ыраа­жылар шупту тус-тузунда аттарга төлептиг болуп, өртектиг белектер-биле шаңнатканнар. Ол ышкаш уран чүүлге ынак ыраажыларга Дозураштың чоок төрелдери, өөнүң ишти, чаңгыс классчылары, Хөндергейден, Чадаанадан, Кызылдан келген кат-иелери, катааттары, амгы үениң дериг херексели телевизорлар болгаш оон-даа өске өртектиг белектер база хүндүлел бижиктерни тывыскан.   
«Кижи бодунуң салым-чолунуң дарганы болур» деп үлегер домак бар. Дозураш Тимур­ович өг-бүлениң ортун оглу, ол анай чажындан тура хөгжүмге сонуургалдыг болгаш, школага өөренип тургаш-ла, эш-өөрүнүң аразынга бир тускай ырлаар аяны-биле онзаланып, уран көрүлделер мөөрейлеринге киржип, тиилекчи атты эдилеп келген. Республика чергелиг «Хамнаарак» база кожуун чергелиг мөөрейлерниң идепкейлиг уран талантылыг киржикчизи. «Алдын үннүг ыраажы» деп аттың эдилекчизи база хөй санныг хүндүлел бижиктер-биле шаңнадып чо­раан. Оон ыңай ол чүгле хөгжүмге эвес, хүрешке база белен эвес мөгелерниң бирээзи. Хостуг хүреш талазы-биле база шаңнал-макталы эңдерик. Черле харын, культурага-даа, спортка-даа со­нуургалы бедик чораанын кат-иелери сактып чугааладылар. 
Аныяк ыраажы ырда кирген Хөндергейниң чараш кызы Роланда Куулар (Монгуш)-биле өг-бүле туткан. Олар Угулза, Дозурак деп аттарлыг чаптанчыг оолдуг, кыстыг. Улуг уруу Угулза амгы үеде Хөндергей школазының 6-гы клазында тергиин эки өөренип турар. Оглу Дозурак 8 харлыг. А аныяк ыраажы уруу беш, оглу бир харлыг турда, чуртталгадан чарлып чоруткан. Уруу ачазын кончуг эки сактып чугаалаар, оглу ачазының ырлап турарын чүгле видео дамчыштыр көргеш, чоктаар, авазындан айтырып туруп бээр. Роля боду суму чагыргазында аныяк специалист. Дозураштың кат-иези Зинаида Оюновна уйнуктарын карактажып, чагыг-сүмезин берип, кады чурттап орар. А Роланда база уругларын өскүссүретпейн, хамык ажыл-агыйын бодунуң эктинде чүктеп алган кылып чоруур эрес-кежээ, үлегерлиг аныяк ава. Кады төрээннериниң деткимчези-биле өөнүң ээзиниң алдар адынга тураскаадып сактыышкынның чогаадыкчы кежээзин эрттирип алган. Уруглары кайызы-даа уран талантылыг, эң ылаңгыя оглу Дозурак ачазы ышкаш ырлаарынга сонуургалдыг, бичии-даа болза, ында-мында ырлаан-шоорлаан турар. Адын безин ачазынга атташ кылдыр адаан оглу өзүп келгеш, эстраданың база бир ыраажызы болур чадавас. Ам каш чыл эртсе, Дозурак Монгуш улуг сценаларга ырлап үнүп кээр боор. Авашкылар амгы үеде Хөндергей суурда чурттап турар, ачазының арттырып каан өнчүзүн архивинде шыгжап ап, камныг эдилеп чоруурлар.       
Дозураш Монгуш Тываның база бир онза булуңу — Өвүрге төрүттүнген болгаш ындыг боор. Ооң чогааткан ырыларының хөй кезии төрээн черинге, хуулгаа­зынныг бойдузунга, чонунга турас­кааттынган. Сактыышкынның кежээзинде аныяк оолдар, кыстар Дозураштың ырларын бадыра бээрге, дыңнап-ла оруксанчыг, чараш-ла чорду ийин. 
«Тыва эстраданың аныяк ыраажызының чырык адынга тураскааткан мындыг чогаадыкчы кежээни Өвүрнүң культура ажылдакчыларының бедик деңнелге башкарганын демдеглевес арга чок» — деп, Роланданың угбазы Надежда Бады-Белек­овна өөрүп четтиргенин төрелдериниң өмүнээзинден илеретти. «Дозураш бистиң хеймер күдээвис, кончуг чараш уран талантылыг оолду боттарывыстың уругларывыс дег хүндүлээр, ынак улус бис. Аныяк назынында «аъдының бажының хоя бергенинге» муңгарап, үргүлчү сактып чугаалажып турар бис» — деп чугаалап турду. 
2010 чылдың март 17-ниң хүнүнде кара сагыштыг, адаар­гак сеткилдиг кижиниң холундан алдын үннүг ыраажы чаптанчыг уруг­ларындан, ынак эжинден, төрел чонундан кезээ мөңгези-биле чарлып чоруткан. Чуртунга бараан бооп чораан Дозураш Монгуш ышкаш чогаадыкчы аныяк­тарны чону алдаржыдып сактып, ыры-шоорун бадырып чорууру дээрге езулуг-ла чоргаарал-дыр. 
Ася ТЮЛЮШ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.