1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АНГЛИ ДЫЛДЫ ЧАЛГЫН КЫЛЫЫЛ

“Кижи каш дылды билир, ынча катап кижи болур” деп мерген чугаада ханы утка сиңниккен. Кандыг-бир национал дылды билири дээрге-ле, ооң чүгле сөс курлавырының байлаан билири-биле кызыгаарланмас. Кижи төрээн дылындан өске дылды шиңгээдип, өөренип тургаш, ол дылдың эдилекчизи чоннуң культуразы, төөгүзү, онзагайының дугайында чаа билиглерни алыр.

Амгы эртем-технологияның сайзыраңгай үезинде даштыкы дылды билири база чугула чүүл апарган. Соталыг телефон, интернет амыдыралдың бир чарылбас кезии болу берген, олар делегей делгемнериниң ырак-чоок девискээрлерин чыы­ра тыртып эккелген дег деп болур. Интернеттиң дузазы-биле аңгы-аңгы программаларга кижилер аразында харылзааны тударынга англи дыл эргежок чугула.

Үстүнде айыттынган барымдаалар-биле чергелештир даштыкы дылдарны өөренип, шиңгээдиринге хамаарыштыр база бир бадыткалды киирип болур бис – кижи өске дылдарны, чаңчылдарны өөренип, билген тудум, бодунуң төрээн дылын, культуразын улам ханы үнелеп, хүндүлээр. Бодунуң төрээн дылын эки билир кижиге, шынап-ла, даштыкы дылдарны шиңгээдип алыры база чиик. Азия төвүнде Тыва чуртун төлээлээн бистиң салгалдарывыс, ажы-төлүвүске делегей чергелиг чедиишкиннерниң бедиинге чедип, чоннар, чурттар аразынга хостуг ужар куш болурунга англи дыл – бүзүрелдиг чалгын ышкаш ажыктыг.

Делегейде нептерээниниң талазы-биле эң-не бир дугаар черни ээлеп турар англи дылды өөренип, шиңгээдириниң чугулазын бир өске талазындан база бадыткап болур бис. 2020 чылдан эгелеп доозукчуларның чаңгыс аай күрүне шылгалдаларының албан дужаар эртемнериниң аразынче англи дыл эртемин база киирген. Ынчангаш бөгүнгү өөреникчилерниң, Тываның келир үедеги аныяктарының че­диишкинниг школа доо­зуп алырынга, боттарының күзелдериниң аайы-биле дээди өөредилге черлеринче кирип, шылгалдаларны дужаап эртеринге англи дылды билири база чугула апар чыдар. А даштыкы дылды өөренип, ол талазы-биле эки түңнелдерни чедип алырынга өөреникчиге бир дугаар сонуургал, күзел херек. Ынчангаш бо чүүлүвүс база уругларның, аныяктарның келир үедеги мергежилинге шилилге кылырынга ужур-дузалыг боор дээрзинге идегеп тур бис. Шынап-ла, чажыт эвес, бистиң республикавыстың, ылаңгыя кожуун, сумуларның школалары англи дыл башкылары-биле чедир хандыртынмаан. Ооң уламындан дээди өөредилге черинче дужаап кирип турар студентилерниң англи дылга билии куду болуп турар. А англи дыл дээрге, кайы-даа дээди өөредилге черинге албан өөренир эртемнерниң бирээзи болур. Бир эвес англи дылга өөреникчилеривистиң билииниң деңнели бөгүнгү байдалдан экиживес болза, чаңгыс аай күрүне шылгалдазын дужаарынга берге байдалды тургузуп болур. Доозукчулар долу ортумак билигниң аттестадын холга тудуп, күзелдерин чедип, аңгы-аңгы дээди өөредилге черлеринче дужаап кирип алыр дизе, англи дылды өөренир талазы-биле негелдени өөреникчилер боттарынга салып, эки медереп, сонуургал-биле шиңгээдип, өөренир ужурлуг.

Бо чугула айтырыг талазы-биле Тываның күрүне университединиң англи дыл кафедразы аңгы-аңгы хемчег­лерни чорудуп турар. Ооң бир чижээ – ай санында сөөлгү улуг-хүннерде республика школаларының доозукчуларынга англи дылга билиглерин быжыктырып, бедидип алык­саан уругларга халас кичээлдерни кафедраның арга-дуржулгалыг башкыларының организастап эрттирип турары. Даштыкы дылдар кафедразының эргелекчизи, доцент, педагогика эртемнериниң кандидады Елена Дмитриевна Байкалованың санап турары-биле ай санында эртер халас кичээлдерни организастап турары чүгле өөреникчилерниң боттарының дыл талазы-биле билиин бедидеринге эвес, а келир үениң абитуриентилериниң мергежил шилип алырынга сонуургалын оттуруп, англи дыл башкылары-биле школаларны хандырары дээн ышкаш чугула айтырыг­ларны шиитпирлээринге база кол базым деп санап турары чөптүг. Ниитизи-биле чээрби башкы, оларның иштинде 8 доцент ажылдап турар бо кафедра республикада англи дыл башкыларын белеткеп турар чаңгыс кафедра болуп артпышаан.

Тывага дээди эртемни башкылап эгелээни-биле даштыкы дыл башкылаашкынының төөгүзү база сырый харылзаалыг. 1958 чылдан эгелеп студентилерге даштыкы дылды башкылап эгелезе-даа, чүгле 1971 чылда даштыкы дылдар кафедразы аңгы кафедра кылдыр тургустунган. А тускай англи дылды школаларга башкылаар тускай мергежилдиг кадрларны белеткээр ажыл 2000 чылда эгелээн деп болур. Бо ажылды тургузуп, сайзырадырынга ККПИ-ниң ол үеде ректору О.Б. Бузур-оол, профессор К.Н. Бурнакова, доцент Т.Т. Мунзук болгаш өскелерниң-даа үлүг-хуузу улуг.

Ук кафедра чүгле келир үедеги англи, немец  дыл башкыларын белеткээринден аңгыда, Тываның күрүне университединде аңгы-аңгы факультеттерде дээди эртем чедип, өөренип турар студентилерге даштыкы дылды башкылаарының талазы-биле өөредилге-методиктиг ажылдарын боттары бижип, тургузуп турар.

Даштыкы дылдар кафед­ра­зының башкылары Ир­кутскиниң күрүнениң лингвис­тика университеди, Санкт-Петербургтуң педагогика университеди дээн ышкаш, Россия­да даштыкы дылдар өөредир билдингир дээ­ди өөредилге черлеринге база доктаамал билиг-мергежилин бедидип, республиканың англи дыл башкыларынга методиктиг семинарларны организастап эрттирип турар.

Амгы үеде кафедра ан­гли-тыва-орус дылдарның деңнелгезин шинчилеп, ооң методиказын сайзырадып, ан­гли дылды тыва дыл дамчыштыр башкылаарының шенелде ажылдарын чорудуп турар. Тываның школаларынга англи дыл башкылаашкынының шынарын бедидер сорулга-биле Е.Д. Байкалованың удуртканы Англи дыл башкыларының ассоциациязы 2010 чылдан эгелеп ажылдап турар.

Англи дыл башкыларының арга-дуржулга солчулгазын боттандырары-биле, салым-чаяанныг аныяк башкыларны илередип, деткиири-биле чылдың-на «Тергиин англи дыл башкызы» мөөрейни эрттирери чаңчыл апарган.

Е.Д. Байкалованың удуртуп эрттирип турары «Access Microscolarship Program» деп делегей чергелиг программа Тывада база 2012 чылдан эгелеп ажылдаан. Бо АКШ-тың элчин чериниң грантызы-биле ажылдап турар программаның онзагайы – социал байдалы чединмес өг-бүлелерниң уругларын 2 чыл ишти англи дылга өөредири. Күзелдиг өөреникчилерниң ара­зындан шилиттинген 14 өөре­никчи 128 шактыг курска чүгле англи дыл талазы-биле билиглерни эвес, а ол дылдың эдилекчилериниң культуразын, чаңчыл-сагылгаларын, төөгүзүн база өөренир. Чаа хевирниң кичээлдеринге викторина, видео-фильмнерни ажыглап, ыры, танцы-самны киириштирип тургаш,   англи дылды уругларга чедимчелиг өөредип турар. Оон аңгыда 72 шак дургузунда  чайгы лагерьге дылдың эдилекчилери-биле база билиин бедидер. Даштыкы дылды чаңчылчаан кичээлдер үезинде эвес, а ойнап тургаш, спортчу мергежилгелерни кылып тургаш өөренирге, психологтуг эптиг байдалдарны тургузар, уругларның сактып алыр чоруун сайзырадыр дээрзин башкылар база бадыткап турар.

Бо программа-биле Рос­сияның 21 аңгы субъектилеринде англи дыл кичээлдерин эрттирип турар. Өөреникчилер «Орленок» деп уруглар дыштаныр лагерьге чедип, дылдың эдилекчилериниң кичээлдеринге өөренип, дыштанып алганнар. База ол ышкаш Е.Д. Байкалова International Visitor Leadership деп программа-биле Вашингтон хоорайга арга-дуржулга солчур ажылды чоруткан.

Даштыкы дылды эки шиң­гээдип алырының база бир ар­га­зы – ол дылга чугаалажып турар чоннуң – дылдың эдилекчилериниң чуртунга чедип, кезек үеде чурттаа­ры. Тываның күрүне университединиң англи дыл салбырында өөренип турар студентилер  башкыларының удуртулгазы-биле удаа-дараа даштыкы чурттарже өөредилгелиг үнүүшкүннерни чорудуп турар.

Чижээлээрге, кафедраның улуг башкызы А.Т. Дыртыйның удуртулгазы-биле Белек Араптан, Самбуу Сендажы болгаш өске-даа студентилер Америкада «Concordia language Villages» деп дыл өөренир чайгы лагерь комплекизинге практиктиг билиглерин делгемчиткен. Мос­квадан Миннеаполисче 14 шак ишти самолетка ужуп четкеш, студентилер «Чайгы хөл» деп лагерьге даштыкы дылдыг өөреникчилерге орус дылды башкылап турганнар. Самбуу Сендажының чугаалап турары-биле, лагерьге чеде бээрге-ле, уруглар тыва дылга мендилешкени солун болган, чүге дизе бо лагерьге ооң мурнунда чылын база студентилер бөлүү доцент Ш.Х. Таргынның удуртулгазы-биле четкеш келген. Студентилер Америкага чедип, англи дылга арга-дуржулгазын бедидеринден аңгыда, төрээн Тывазын, культуразын англи дылдыг өөреникчилерге таныштырган. Лагерьге чарлаттынган Тываның хүнүнге уруглар республиканың ыдык ырын ырлажып, «Челер-Ойну» самнап, танцылааны солун болган. База ол ышкаш даштыкы чурттуң чону национал хөгжүм херекселдери, аъш-чем, хөөмей, каргыраа дугайында сонуургаан айтырыгларын хөйү-биле салган.

Н.С. Доржу 2014 чылдың сентябрьда арга-дуржулга солчур программа-биле Американың беш аңгы штаттарынга чедип, чоннуң, чурттуң онзагайлары, чаңчылдары-биле танышкан. Ш.Х. Таргын 2003 чылда Майнда Франкфурт хоорайга эртем-практиктиг конференцияга, дараазында чылда профессор М.Олмезтиң чалалгазы-биле Турцияда Йылдыз университединге билиг-мергежилин бедиткен.

Дыл дээрге өске дириг амылыг бойдустан кижини ылгап чоруур бир кол барымдаа болганда, кижи хөй дылды билген тудум, келир үеже сайзыралының оруу делгемчиир, аңаа чуртталганың чаа арыннары, өңнери ажыттынар дээрзин кичээнгейге алыылыңар.

Тайгана ОЧУР,

филология эртемнериниң кандидады, даштыкы дылдар кафедразының улуг башкызы.

«Шын» №144 2015 чылдың декабрь 26

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.