1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АНЫЯКТАРНЫ НОМЧУЛГАЖЕ ХААРА ТУДАР

Республика Баштыңы Шолбан Кара-оол «Россия чоннарының амгы литературазы. Поэзия» деп ийи дылда бижиттинген антологияның автор экземплярларын Тываның улустуң чогаалчылары, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүннери Николай Куулар биле Эдуард Мижитке тывыскан. Россия Федерациязында чылдың ному деп үнелелди алган үндүрүлгениң үшкү экземплярын Республика Баштыңы Тываның Улустуң чогаалчызы Александр Даржайның өөнүң ишти Мария Донгаковнага байырлыг хемчегге киржип келген чогаалчыларның адыш часкаашкыннарының адаа-биле сөңнээн. 
– Александр Александрович сөөлүнге чедир меңээ кээп, хөйнү чугаалап, мерген чагыг-сүмелерин берип чораан кижи. Дыка хөй айтырыгларны кады сүмележип турдувус – деп, Шолбан Кара-оол сактыышкынын үлешкеш, Тывада чогаал чорудуун хөгжүдер талазы-биле хөй-ниитичи эгелээшкиннерни идип үндүрүп, идепкейлиг хамааты турушту дагдыныкчызы чораан чогаалчыдан үлегерлеп, ховар салым-чаяандан үнер чогаалчы мергежилдиң, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң алдар-адын болгаш ужур-утказын бедидерин чогаалчыларга сүмелээн. «Россияның культуразы» федералдыг тускай сорулгалыг прог­раммаже кандыг уран-чечен номнар кирерин чогаадыкчы эвилел шиитпирлээр ужурлуг. 
Тыва литератураның классиги Юрий Кюнзегештиң адын эдилээн Тываның ном үндүрер черинде биче коллегалары-биле өөрүшкүзүн үлежир дээш, чогаалчының өөнүң ээзи Дырбак Халбыновна Күнзегеш база аалчы болуп келген. Тыва дылдың хөгжүлдезинге хөйнү кылган Юрий Шойдакович чораан болза, бо чылын 90 харлаар. 
«Россия чоннарының амгы литературазы» антология – делегейде безин чок, улуг культурлуг төлевилел. Номда 57 национал дылда 229 авторнуң бижээни шүлүк чогаалдары, орус дылче оларның уран очулгазы, Россияның чоннарының литературлуг дылдарының болгаш поэтиктиг езу-чаңчылдарының дугайында очерктер, антология­да кирген авторларның дугайын­да кыска допчу намдарлар кирген. «Поэзия» тому – бир дугаар ном; амгы үеде уруглар чо­гаалдарының томун белеткеп турар, оон прозалар томун үндүрер; драматургия томун база парлаары планнаттынган. Тываның чогаалчыларының чо­гаалдары ол томнарда база кирген. 
Байырлыг болуушкун соон­да республикада ном үндү­рүлгезиниң база номчулга­ның дугайында чугааже кирген. 
Тыва Республиканың Баш­тыңы Ш.В. Кара-оолдуң даалгазы-биле, Парлалга болгаш массалыг коммуникацияның федералдыг агентилелинден ном үндүрер адырда субсидияларны хаара тудар талазы-биле төпчүткен ажылды 2012 чылда бир дугаар чорудуп эгелээн. 2013–2017 чылдарда «Россияның культуразы» федералдыг тускай сорулгалыг программадан 7 миллион 460 муң рубль түңнүг акша деткимчезин алган. Тываның ном үндүрер чери 2013–2017 чылдарда федералдыг стандарттарга дүүшкен, 73 аттыг номнарны парладып үндүргеш, чуртта арткан 600 ажыг ном үндүрер черлер аразындан эки ажылдыы-биле демдеглеткен. 
Республиканың Чазаа ном үндүрер эгелекчи саналдарны кезээде, саң-хөө-биле деткип келгенин чогаалчылар демдег­лээн. Тываның Баштыңының сүмези-биле катап үндүрген «Тыва чоннуң үлегер домактары» деп ному «Кызыл шөл» номнар фестивалында регионнарның эң солун 10 номунуң санынче кирген. 
— Россия биле Тываның дем­нежилгезиниң 100 чылынга белеткенип тургаш, «Урянхай Тыва дептер» деп 7 томнуг антологияны республиканың школаларынга чедиштир катап парлаар айтырыгны шиитпирлеп, Сергей Күжүгетович Шойгудан дузалаарын дилээн бис – деп, Республиканың Баштыңы чажыдын ажыткан. – Кончуг үнелиг ол номнарны катап парлап, школаларга үлээн. Сергей Күжүгетович дыка улуг дузаны көргүскен. 
Саазында үндүрүлгелерни номчууру, ылаңгыя уругларның талазындан, эвээжээн. Ону Тывада номнар тарадып садып турар черлерден база кожууннарда хөй талалыг ажыл-чорудулгалыг ном саңнарындан алган сан-чурагайлар бадыткап турар. Аныяк-өскен интернет таварыштыр кыска цитаталар-биле бодалдарын илередип турары чогаалчыларны дүвүредип турар. Тывада сөөлгү чылдарда уруглар чогаалдарындан номнарны өңнүг кылдыр ийи дылда үндүрүп турар деп, чогаалчылар демдеглээн. 
Библиотекаларже уругларны канчаар хаара тударын, чогаалчылар, шүлүкчүлерни өстүрүп алырының аргаларын бо ужуражылгага база чугаа­лашкан. Чүгле дыл чоннуң омаан камгалап арттырарын магадылаар болгаш социал-экономиктиг хөгжүлдеге күштү бээр. Ынчангаш Тываның чогаалчылары Тыва Республиканың Баштыңының ТР-ниң Дээди Хуралынга (парламентиге) Айыткалында айыттынган көдээ черлерни деткиир программаның чугулазын демдеглеп, көдээ библиотекаларны деткип, ном үндүрүлгезин база номчулганы хөгжүдүп-сайзырадыр национал программаны белеткээринге дузалаарын сүмелешкен. 
«Шүлүкчүлер болгаш чогаалчылар кайгамчык салым-чаяанныг улус. Он-он чылдар эрткенде, бүдүн чонну азы кижи төрелгетенин аңдарыптар ол чаяанны анаа кижиге эскертинмес хензиг-ле чүүлден догааш­тырып көрүп болур. Оларны кижилерниң сагыш-сеткилиниң эмнекчилери деп анаа эвес ынча дээр. Ажыл-агый чеже-даа чымыштыг чай чок болза, кижилерге номнар үндүрер деп эң херек чүүлдү уттуп болбас. Тываның билдингир чогаалчылары-биле ооң дугайында чугаа­лаштывыс. Ном парлаарынга чүгле рынок эвес, а интернеттиң шапкын сайзыралы база салдарлыг болуп турары чугаажок. Ындыг-даа болза бистиң чогаалчыларывыстың “эки номну интернеттен номчулга кажан-даа солуп шыдавас” дээн бодалынга каттыштым. Бистиң уругларывыстың компьютер артынга хүннү бадыр олурарындан чайлап, дылды эки шиңгээдип алырынга чүгле ном дузалаарынга бүзүрээр мен. Республикада ном үндүрүлгези биле полиграфия баазазын хөгжүдер, чогаал­чылар ниитилежилгезиниң алдар-адын көдүрер аргаларны дилээр бис» — деп, Республиканың Баштыңы «Фейсбукта» бодунуң арнында чогаалчылар-биле ужуражылга соонда бижээн.
Тываның Баштыңының парлалга албаны.
Чиңгис СААЯНЫҢ тырттырган чуруктары: 
Чогаалчылар-биле  ужуражылга үезинде..

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.