1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АНЫЯК ИСЧИЛЕР МУЗЕЙИ

Чаа-Суур школазынга музей тургузуп алыр бодал 1981-1982 өөредилге чылында тыптып келген. Музейге экспонаттарны чыыры-биле школачыларга даалгаларны берип эгелээн мен. Ада-иелер, башкылар мээң саналымны деткип, экспонаттар чыырынга идепкейлиг киржип эгелээннер. Эрги шагның болгаш ламаларның эдилелдери, оон-даа өске ажыктыг экспонаттар чыгдынган. Ооң соонда школага бичии булуң ажыдып алдым. Ол үеде школаның директору эге класс башкызы музей удуртпас, ону география, төөгү башкызы баштаар ужурлуг дээн. Ынчалдыр өскээртен ажылдап келген башкыга хүлээткен. Оон ол башкы үр-даа ажылдавайн, музейин-даа хүлээтпейн чоруй барган. Музейни хайгаарал чок каапкаш баарга, чыгдынган чамдык ховар экпонаттар чиде берген.
Оон экспонаттарны база катап чыып эгелээш, 1991 чылда школаның 50 чылын таварыштыр музейни «Аныяк исчилер» деп адап, дерип каастааш, ам-на ажыткан бис.
Музей – дээрге чоннуң эрткен амыдыралын, төөгүзүн көргүзер. Бистиң школавыста «Аныяк исчилер» музейинде шаандагы эдилелдерден эгелээш амгы үеге чедир дыка хөй экспонаттарны делгээн. Оон ыңай база бир кол чүүл – Ада-чурттуң Улуг дайынының үезинде фронтуже эки тура-биле аъттанган дөрт Түлүштерниң школа чанында тураскаалы кайы ырактан шевергини кончуг көстүп турар. Бо тураскаалды Тиилелгениң 50 чылын таварыштыр мээң эгелээшкиним-биле кылдырган. Шевер оолдар, чамдыктары ам аравыста чок, Сергей, Анатолий, Чыргал, Хеймер Чымбалактар мрамор даштан ону кылган улус. Чурттакчылардан бир өрегеден-не 10 рубль чыггаш кылдырган бис. Ол үеде суму секретары турган Кара-оол Доспан, школаның ажыл-агый эргелекчизи Алдын-оол Бегзи, Олег Дамбажык, Дмитрий Шарый-оол башкылар деткип дузалашканын сактыр мен. Ынчалдыр фронтучу чаёгыс чер-чурттугларывыс Мезил-оол, Севең-оол, Нүүрүп, Мунзук Түлүштерге тураскаал кылдынган, бо хүннерге чедир кадагалаттынып артканы ол.
Бо музей дээрге-ле, мээң хөй чылдарда башкы ажылымның үре-түңнели, төрээн школамга арттырып каан улуг белээм-дир. Моон-даа соңгаар музей эки хөгжүп, сайзыраарын күзээр мен.
Амгы үеде школа музейин тыва дыл, чогаал башкызы Ольга Доспан удуртуп турар. Эгезинден тура чыгдынган экспонаттарның кырынга база эрткен болгаш амгы үениң эдилелдерин дыка хөйнү чыып алган ажылдап турар башкы болду.
Музейде көжер делгелгени база организастаан. Кожуун төвү Хандагайты, Кызыл дээш каяа-даа делгелге болурга, экспонаттарны ап алгаш көжүп чоруп каар. Ынчангаш «көшкүн музей» деп база адап болур. Бодум хүндүлүг дыштанылгада-даа болзумза, школада башкылар болгаш музей-биле харылзаам ам-даа быжыг хевээр. Музейниң баштайгы тургузукчузу дээш арга-сүме айтырып бо-ла чедип кээрлер.
«Аныяк исчилер» музейниң амгы ажыл-чорудулгазын ооң эргелекчизи Ольга Кара-ооловна мынчаар таныштырып чугаалады: «Үргүлчү-ле кожуун, республика чергелиг мөөрейлерге киржип турар бис. Бо чоокку чылдарны алыр болза, 2017 чылдың март 22-де Алдан-Маадыр аттыг музейге өөреникчилер аразынга «Музей болгаш уруглар» деп мөөрейге киржип, эки түңнелдиг болдувус. Ук хемчегге 8-ки классчы Буяна Ховалыг «Аныяк эколог» деп номинацияга тиилекчи болган, а Оюу Дамбажык (11 класс) 2-ги черни алган. Ниити команда аайы-биле Чаа-Суур школазының өөреникчилери 1-ги черге төлептиин көргүскен. Эрткен чылын декабрь 9-та болган республика чергелиг мөөрейге Ачыылай Майынды биле Буян Ховалыг идепкейлиг киришкеннер. Ол-ла чылын болган эртем-практиктиг конференцияга «Надя Рушеваның чуруктарында А.С.Пушкин» деп илеткелди бодум кылдым.
Школавыста музейге аалчылар үргүлчү келир. Эрткен чылын Ак-Чыраа, Саглы, Солчур, Дус-Дагдан пионерлер следунуң киржикчилери аалдап келген. Чоокта чаа май 5-те Тиилелге хүнүн таварыштыр эки-турачы Севең-оол Түлүштүң уйнуктары найысылалдан келгеш музейни дыка сонуургап көргеннер.
Эки турачы маадырларга тураскаадып 11-ги класстың уруглары-биле кады «Тайбыңның ыяжы» деп экспонатты Тиилелге хүнүн таварыштыр кылдывыс. Музейниң база бир көскү демдээ ол болур. Ону улуг-даа, бичии-даа улус дыка чарашсынып, сонуургап айтырып турарлар. Бо чүгле каш-ла чижек-тир, өске-даа хемчеглерни сактып чугаалап болур».
Шынап-ла, музей бо хүнге чедир дыка сайзырап, өзүп турар. Ынчангаш чонумну, ажы-төлдү эрткен төөгүвүске, куьтуравыска, төөгүнүң тураскаалдарынга амыдыралга хумагалыг, кичээнгейлиг болурун кыйгырар-дыр мен.
Анфиса ТЮЛЮШ, хоочун башкы.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.