1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРАГАНЫҢ ХАЙ-БАЧЫДЫ АЗЫ АЛБЫСТАДЫР АРТЫК ДАШКА

Тывада арагалаар чорук-биле демисел бөгүн чаа азы дүүн-даа тыптып келбээн, каш чылдар бурунгаар-ла туруп келген мөңге тема, чидиг айтырыг болур. Рес­публикада бөгүнгү байдал дугайында чугааны эгелээр мурнунда, эрткен үеже хая көрнүп, архив материалдарын ажыдып көрээлиңер. Кижиниң кадыынга хоралыг, «албыстадыр артык дашкаларның» дугайында хөй чүүлдерни каш чылдар бурунгаар «Шын» солунга корреспондентилер, бижикчилер база парлап турган болгай, хүндүлүг номчукчу. 
«Европейжи омактыг чон­нарның организминде араганың хоразын уксус кислотазын чемге холуур деңнелинге чедир оожум хайылдырыптар тускай бүдүмел бар болганындан, олар чеже-даа хөй арага ишкеш, тоовас, эзирбестер. А моол рассаның чон­нарында (ооң иштинде тыва­ларның) араганы альдегиттерге чедир кончуг дүрген хайылдырыптар бүдүмел бар болганындан олар арагадан дүрген эзириир болгаш аңаа белени-биле чаңчыга бээр болган. 
Делегейниң бүгү шажыннарында арага ижери шуут хоруг­луг. Ылаңгыя ислам шажынныы-биле арага ишкен кижини 40-ден 100 чедир кымчылаар­ ийикпе азы кара-бажыңга олуртур. Иранга 1979 чылда совет­ спе­циа­листер спирттен водка бүдүрүп үндүрер завод тудуп берген. 1 ай эрткенде, ислам шажынның чүдүкчүлери ол бүдүрүлгени узуткап, бузуп үрегдээн. Кавказта мусульман чүдүлгелиг чон виноградты өстүрүп, оон кызыл арага, коньяк дээн ышкаш эзиртир суксуннарны кылып алгаш, чем кылдыр ижерлер. Ынчалза-даа оларның арын-нүүрүнүң хоойлузу улуг күштүг: арага ишкеш, эзириири дээрге эң бужар, бак чорук кылдыр санаарындан олар ындыг байдалга чедир ишпестер. А бистиң Тывада байдал кандыгыл дээрзин дыка эки билир силер» – деп, 2002 чылдың апрель 9-та «Шын» солунга Любовь Иргит бижээн. 
«Шынның» база ол-ла номеринге Айрада Монгуш наркология диспансеринде эмнедип чыдар 39 харлыг, дээди эртемниг 2 ажы-төлдүг, ажыл-агыйлыг аарыг­ кижиниң чугаазын киирген.
– «Студент чылдарымда-даа арага ижип көрбээн мен. Кажан институтту доозупкаш, эки ажылга тургустунуп алырымга, ажыл-херек бүдүржүп аар дээн эш-өөрүм көвүдээн. Ол кээрде, албан арага-дарылыг, аъш-чемниг болур. Келген улусту үндүр ойладыр эвес, амыдырал-чуртталгавысты, студент чылдарывысты, өг-бүлевисти, бүдүрер ужурлуг ажылдарны чугаалажып «хөөрешкеш», ийи-чаңгыс ижиптер апарган мен. Чоорту ол дашка көдүрүптер чаңчыл ажыл-албанымда эш-өөрүм аразынга бо-ла уламчылаар турган. Төрүттүнген хүннер, шалың акшазы, эрге-дужаал алганы дээш чылдагааннар-ла хөй. Ижип эгелээрге, ажы-төл, алган ашак, ажыл-агый уттундурар». 
«Аът өлүр – баглаажы артар, ада өлүр – оглу артар», «Ада көрбээнин оглу көөр, ие көрбээнин кызы көөр», «Ада сөзүн ажырып болбас, ие сө­зүн ижип болбас» деп үле­гер домактарның утка-шынарынче сиңнигип сайгарып, келир салгалдарывыстың амыр-тай­бың, кадык-шыырак, чырыткылыг салым-чолу дээш эде-хере алдынып, арагалап кем-херек үүлгедирин шегледип, ажы-төлүвүсче сагыш салып, кол кичээнгейни оларже угландырып көрээлиңер!» деп, Улуг-Хем кожууннуң Торгалыг ортумак школазының удуртулгазы адалар хуралын эрттиргеш, шупту 46 кижи адын салып, кый­гы салганын  2005 чылдың ноябрь 17-де  база «Шын» солун­га парлаан.
«2005 чылдың 7 айларының түңнелдери-биле Тывага 2531 кижи чок болган. Ооң иштинде 859 кижи чүрек-дамыр аарыг­ларындан чок болган. Ол ышкаш айыыл-халап, кемдээшкин, хоранна­ныышкын, өлүрүүшкүн түңнелинде амы-тынындан чарылган улустуң саны 861 четкен» – деп, хоочун журналист Таан-оол Хертек 2005 чылда «Шынга» бижээн. 
Тывада кижиниң амы-тынынга чедер чоруктар өлүрүүшкүннер 209, ол дээрге Россияда эң бедик көргүзүглерниң бирээзи. Ниитизи-биле алырга, чон водка, пивону хөйү-биле ишпишаан хевээр, арагадан хораннаныр база өлүржүр чоруктарның саны эвээжээр хамаанчок, улам харын көвүдеп турар. Харалаан, сергээр­ хөңнүвүс-даа чок, тыва чон-дур бис ийин... («Тывастаттың» 2005 чылдың сентябрь 24-те массалыг-информация чепсектеринге берген материалдарындан.) 
Уланчызын 2018 чылдың октябрь 16-да үнген №121 "Шын" солундан номчуңар.
Мерген ОНДАР,
«Шын» солуннуң корр.
Авторнуң тыртырган чуруу.
 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.