1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРАГА СААРЫЛГАЗЫН - КҮРҮНЕЖЕ

Бо чылдың № 118 «Шын» солунга Д. Х.  Күнзегештиң «Дос­каарга хостуг садып эгелээн соонда…» деп чүүлүн номчааш, аңаа улажыр бодай бердим.
Совет үеде араганы чүгле күрүне садып, оон үнген орулганы чонну халас өөредиринге, эмнээринге болгаш дыштандырарынга (барык халас) ажыглап турганын маңаа сагындырып каайн. Тыва Арат Республика үезинде-ле, үжен чылдар эгезинде, Москвадан сүме езугаар, араганы чүгле күрүне черлеринге садар дуга­йында ынчангы Чазак Даргазы Сат Чүрмит-Дажының ат салган бижии архивте бар.
Кара араганы кымнар эң баштай ижип өөренип алганыл? Бо нарын айтырыг. Манчы хаан үезинде кыдат садыгжылар урянхайларны (тываларны) кыдат кара арага-биле тенидип турганын архив документилери база херечилеп турар. Кыдат кара араганы (спиртти) чүгле дүжүметтер ижер, карачал кижилерге хоруг­луг дижип турганы база шын чүве. Туттурган кижилерни шаажылап-даа турган.
Совет үеде кара араганы чөөн чүк улустарының Сталин аттыг коммунистиг университединиң сургуулдары бир дугаар ижип өөренген дизе, кандыг-даа час­тырыг чок. Ук өөредилге черин ийи чүс ажыг сургуулдар дооскан. Олар шупту ижер апарган деп бадыткап шыдавас мен. Араганы ижер, ишпес-даа кижилер турар. Бо дугайты С. Токаның «Араттың сөзүнден» база номчуп болур.
1925 чылда ук өөредилге черинче он оолду чорудуптарга, оларның сези янзы-бүрү чылда­гааннар ужун дедир ап четкен. 1929 чылдың чайынында чүгле ийи кижи доозуп келген. Оларның бирээзи Кол Тока. Ону ол-ла чылдың күзүнүнде ТАРН Төп Хораазының ийиги секретарынга томуйлаан. Ынчан ол нам ажылдакчызы турган Алексей (Ондар) Шириңмеевич Байыр-биле найыралдажы берген (ол дугайында С.Токаның политиктиг намдарында бижээн мен).
Ол дарганың кадайы Конгарованың чугаазы-биле алырга, журналист Бай-Кара Хөвеңмей бир катап Тока биле Байырның өг-бүлелерин бажыңынче чалаан-дыр. Хой дөгерген, изиг-ханнаан. Тока аңаа кырлыг стакан долу холуваан спиртти дөгере ижипкеш, соондан соок кара кудук суун ижипкеш, салган ужаны колдуунда чипкен дээр кижи. Кежээниң өске киржикчилери спиртти хире-шаа-биле амзангырлаан.
Шак бо сөстер-биле Тока дарганы чаа үеде Москвага спирт ижип өөренип алганын бадыткаар боордан башка, өске кандыг-даа багай сеткилим чок. Салчак Калбак-Хөрекович ажылдап-даа билир, араганы өйлеп ижип-даа, чон-биле чугаалажып-даа, чогаалдарын бижип-даа шыдаар, кедергей салым-чаяанныг чоннуң оглу. Чижээлээрге, ооң бижип кааны Дөңгүр-оол дугайында шиизи амгы үеде онза чугула. Чүгле удуртур ажылдакчының адының безин ханы уткалыын бодап көрүңер даан. «Дөңгүр-оол», өскээр чугаалаарга, ажылының алыс утказын-даа билбес, боороң­наар, чүге-даа дыынмас, мы­йыс чок, дөңгүр дүжүмет…
Тываның кыдыг-кызыгаар булуңу, Алтай дагларындан шурап баткан Алаштың Адай-Монгуш уктуг, чаа үеде Кызыл-Тайга сумузунуң төлү мен. Бистиң күзээвиске чүък машиназы-биле база кара демир доскаар дүжүрүп каан (оон өске техника чорувас). Олче кичээнгей салыр кижи-даа чок. Өдек ортузунда демир дос­каарга инектер өгенип каап турар. Ийи-чаңгыс коржаадан келген улус хөнекке кудуп алгаш чоруп турар. Аалдың ашактары ону тоовас-даа.
Бир чыл болганда ачамның улуг акызы спиртти ижип алган, ыңай-бээр шапкан, хойлап алган эъдин чип-даа чоруур. Ооң соон­да кара арага ишкеш, өрттенип өлген деп чугаа база тараан. Кышкы кежээ авам өөрү кадайлар-биле спиртти бичии шаажаң аякка холуп алгаш, чүскүк дег бичии дашкага кудуп ижипкеш, «иий-дадай, шуут-ла от-көс-биле дөмей чүве-дир» дижип-даа орар.
Совет үеде арага ижеринге удур демиселди каш-даа катап чарлап, чамдык даргалар шуурууннарны чара шаптырып-даа турган, өскелери ыыттавайн, эрттирип-даа турду. Адак сөөлүнде Михаил Горбачев үезинде чон мынчаар ырлажып турган:
Кончуг эрни Горбачевту
Холаң баштыг кулугурну.
Хойтпак оглу араганы 
Хоруп чадаан кулугурну.
Совет үеде арагадан кирген орулга кайгамчык улуг күрүнениң бюджединиң үштүң бир кезиин ээлеп турган дижир. Ам ол орулга хуу языйларның холунда барган. Ону дедир күрүнениң эргезинче киирер дээш, Күрүне Думазының хуралынга он сес катап чугаалашкан, оон чүү-даа болбайн барган. Чүге дээрге депутаттарның чамдыызы араганы бүдүү садып, хууда орулга ап турар. 
Хамык чүве деңнелгеден билдинер. Арага саарылгазын алыр болза, совет үеде кончуг шын, чоннуң эрге-ажыынга дүүштүр кылып турган. Тозан чылдар үезинде совет үени бактап, чүү деп-даа чулчуруп турдувус. Халас өөренип, эмнедип, бажың-балгат ап, чиик өртек-биле дыштанып, чыргап чораанывысты уттуп алган, партияны бактап, баштыңчыларны каргап, шаг-ла болдувус. Ам ужуру билдинмес, уш-баш чок үеде келдивис.
Арага хууда алыксак-чиксек, хоптак, харам, чазый саарыкчыларның аспаанче кирген соонда, хоралыг арага ишкеш, хораннанып өлген кижилерни кым санааныл? Бо дүвүренчиг салым-чол удуртулганы дүвүретпейн турар. Совет үеде багай арагадан хораннанган деп чүве турбаан.
Ийе, харын «доскаарга хостуг садып эгелээн соонда» улус кара араганы ижип эгелээн деп бодал шын. Ындыг-даа бол, оон кирген орулганы чоннуң амыдыралын чаагайжыдарынга ажыглап турганы база шын. Арага хоралыг-даа бол, ол кижиниң иштинче боду агып кире бербес, ооң медерелинден, ижип билир-билбезинден хамааржыр. Кол-ла чүве – арага саарылгазын күрүнениң холунче киирери чугула. Чон, ылаңгыя аныяктар, бо айтырыгны күрүне деңнелинге көдүрер ужурлуг. Халас өөренир, эмнедир орулга оон үнүп болур.
Монгуш БАЙЫР-ООЛ,
парлалганың хоочуну.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.