1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРГА-СYМЕДЕН КАДЫҢАР

Ижин, баар аарыглары: гастрит, холецистит, панкреатит дээш, баар-ла болгай. Бо аарыгларны та чеже кижи эдилеп, хилинчектенип чоруур. Бичии, чаш ажы-төл безин гастриттиг боор-дур. Улуг назылыгларывыс  чем чивестеп, хорап-даа тур. Бир талазында өй-шаанда эмчилевейн, аарыгны кедередип алыр таварылгалар хөй. Эмнелгеге эмнээшкин алган соонда, кадыывысты улам быжыктырары-биле кайы аржааннарга кирерге ажыктыгыл? Эртемденнер бо талазы-биле улуг ажылды чорутканын хөй номчукчулуг «Шын» солунувустуң арыннарындан номчаан бис. Ижин, баар аарыгларының талазы-биле Өвүр кожуунда Улаатай аржаанынга кирерге, таарымчалыг дээр. Ырак-узак кожууннарда кадыын быжыктырып алыр деп турар аарыг кижилерге арга-сүме кадарын дилеп тур бис.

И.Д. ОНДАР.

Теве-Хая  суур.

Номчукчувустуң айтырыынга харыы алыры-биле хөй чылдарда аржааннарны шинчилеп келген химия эртемнериниң кандидады, Тываның ТГШИ-ниң медицина болгаш социал айтырыглар талазы-биле эртем секретары Кара-кыс Аракчаага чедип, харыыны алдывыс:

— Номчукчуларның аржааннарга хамаарыштыр айтырыглар салып турары кончуг шын-дыр. ТР-ниң Чазаа, ТР-ниң Кадык камгалал яамызының деткимчези-биле Тываның, ТГШИ республиканың аржааннарын болгаш хөлдеринге улуг медицина эртем-шинчилелдер ажылдарын чоруткан. Тываның аржааннарын ийи улуг бөлүкке чарган бис: бирээзи минералдыг (дустуг суглуг), өскези бөдүүн тур­гузуглуг (арыг суглуг). Минералдыг аржааннарже бистиң дустуг, малгаштыг хөлдеривис база кирип турар. Шаанда 20 чүс чылдың ортаа үезинден эгелээш, Тываның бөдүүн тургузуглуг хөй аржааннарын «меге аржааннар» деп адап турганын билир бис. Ам оларны эм-таң шы­нарлыг деп эртемденнерниң бадыткааны биске онзагай бо­луушкун.

Арыг суглуг аржааннар шуптузу сагыш-сеткилди оожургадырынга, угаан ажылынга, кижиниң мага-бодунга эки салдарлыг.

Бир дугаарында, айтып каар чүүл — аржааннарже аарыы кедереп турар болгаш хан базыышкыны бедик кижилерниң кирери хоруглуг дээрзин айтып каары чу­гула. Ылаңгыя бедик хан базыышкынныг үеде аржааннарже кирери күзенчиг эвес. Бир эвес ол үеде аарыг кижилер аржаан суунга каксыр, шаптаныр, саартынар болза, кадыкшылынга айыылды тургузуп болур.

Аржаан суун аш ижинге чемненир бетинде хүнде 3-4 катап ижер. Ооң ижер хемчээли кижиниң аарыындан кол хамааржыр. Школа назы хары четпээн уруглар аржаан суун ишпес болза эки, ылаңгыя минералдыг Ажыг-Суг, Хүрегечи, Дустуг-Хем, Уру аржааннарын. 18 харга чедир элээди уруглар изиг ванналарга (35 градустан өрү) кирери күзенчиг эвес.

Аъш-чем хайылдырар орган­нарга — Чаа-Хөл кожуунда Ажыг-Суг, Чеди-Хөл кожуунда — Хүрегечи аржааннары дузалыг. Баары аарыг кижилер ол аржааннарже кирери шуут хоруглуг дээрзин айтып каалы. Өвүр кожууннуң Улаатай аржааны баары аарыг кижилерге ажыктыг болгаш таарымчалыг.

Кеш аарыглыг кижилерге Ажыг-Суг, Тарыс; сөөк-даякка болгаш кезек чартыктаан кижилерге соок, бөдүүн тургузуглуг Өвүрде Адарган, Бай-Тайгада — Бел, Барыын-Хемчикте — Алаш, Чөөн-Хемчикте — Кегээн-Булак, Сүт-Хөл кожуунда — Yстүү-Дөргүн, Чаа-Хөл кожуунда — Кара-Суг, Улуг-Хемде — Кызыл-Дуруг, Таңдыда — Уургайлыг, Тес-Хемде — Дүктүг-Дыт, Эрзин кожуунда — Ак-Хайыракан ар­жааннары дузалыг.

Хан базыышкынының кудулаарынга эң эки салдарлыг аржааннар — Адарган, Талдыг-Чарык, Дүктүг-Дыт; чүрек-дамырга — Адарган, Ала-Тайга, Талдыг-Чарык; тыныш системазынга — Адарган, Кызыл-Дуруг, Ала-Тайга; күш-ажыл кылыр арга-шинээ бедииринге — Оорааш-Хем, Хаттыг-Чаазы, Адарган; ажынып, хорадаар, шугулдаар кижилерге: Маңнайлыг, Кара-Суг, Адарган; нерв быжыглаарынга — Маңнайлыг, Бел, Адарган, Кара-Суг таарымчалыг болгаш эки дээштиг.

Минералдыг аржааннардан чүрек-дамыр системазынга Шивилиг, Чойган, Дустуг-Хем; тыныш сис­темазынга Тарыс, Хүрегечи база үстүнде адаттынган ар­жаан­нар; күш-ажыл кылыр арга-шинекти бедидеринге Тарыс, Чойган, Хүрегечи аржааннары эки. Чүрек-дамыр системазын родон холумактыг аржааннар Чойган, Улаатай, серо-водород холумактыг Тарыс, хлорид-натрийлиг Дустуг-Хем, тыныш системазын Тарыс, Уру, Ажыг-Суг, Хүрегечи, Шивилиг, Чойган, Улаатай аржааннары эмнеп турар.

Аржаан кирер бетинде бурун өгбелеривистиң саң салыр езулалын албан кылыңар. Аржаан ээзи ээ көрнүп, кадыкшылды ха­йырлаар болзун дээш, саң салып, чал­барып, чаагай күзээшкиннерни йөрээр болза эки. «Сагыш-биле аарыыр, сүзүк-биле экириир» деп өгбелеривис чиге сөглээн болгай. Ынчангаш аржаан суун ижериниң, кирериниң мурнунда кижи боду кадыын быжыктырып алырынга бүзүрели улуг болза, аарыг ки­жи­­ниң мага-боду, сагыш-сеткили дүр­ген сегиир. Эмнээшкин алган соонда, аржаан ээзинге өөрүп четтириишкинни илереткен саң салыр езулал кылырын база утпаңар.

Тываның соок суглуг аржааннарынче кирер бетинде сагыыр каш дүрүмнери:

арага-дары ижери хоруглуг;

14 хар назы четпээн уруглар аржаанче кирери күзенчиг эвес;

соок аржааннарже кирерде, кижиниң мага-бодунуң эъдиниң изии өй-тавында турар ужурлуг;

аржаанның суу 10 градустан куду болза, 1-2 минута, 10-15 градуста — 3 минута, 15-20 градуста — 5 минута, 20 градустан өрү 10 минута дургузунда кирери таарымчалыг.

Эмненир курузу: 10-15 катап кирер.

Шончалай  ХОВАЛЫГ 

белеткээн.

«Шын» №28 2015 чылдың март 19

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.