1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРЖЫЫЛЧЫГАШ

Поездиге Красноярскиден Москва­ бар чыдырымда, дүне бир стан­цияга чанымче мажаалай дег улуг эр кижи ыыт-шимээнниг кирип келген. Удуур деп чыткаш, олче бүдүү көрүп каап чыттым. Ап чораан чүү-хөөзүн аайлай салгаш, бөргүн уштуптарга, бажы шуут агарып калган болду. Чагызын уштуп октаптарга, погон чок шериг хөйлеңинде дөрт одуруг орденнер бар.
Адыг дег улуг кижи соңга чоогунче дыштанып олурупкаш, гимнастерказында кармактың өөгүн чешкеш, чаптанчыы кончуг бичии аржыылчыгаш уштуп алды. Ындыг думчук аржыылы агайларга-ла чоруур боор, ол мажаалайның думчуунуң чартыынга-даа каяа чедерил.
Ынчалза-даа оозу-биле чүнү-даа канчанмайн, хере тудуп суйбааш, өске карманынче камныы кончуг суп алды. Ынчап чыткаш, удуп калган мен. Эртенинде ол эр-биле таныжып алгаш, чугаалаштывыс: кым, кайнаар, кандыг херектиг бар чыдарыл. Чартык шак эрткенде, кожам – танкист чораан, полковник, дайынга эгезинден тура киришкен, сес-тос катап балыглаткан, ийи катап медерелин чидирген, сугга-даа дүжүп турган, кыпкан танкыдан камгаланган… дээш шуптузун билип алган мен.
Ол командировкадан Казаньда өг-бүлезинче далажып бар чыткан. Коридорже үнгеш-ле, үдекчиден поезд ам каш док­таарыл, озалдавайн чоруур бе деп айтырып чораан.
Мен ооң өг-бүлези улуг бе деп сонуургадым.
– Силерге чүү дээрил… Шоолуг улуг эвес. Силерниң-биле мен, мээң-биле силер хире-ле. Дөрт-түр бе?
– Чок, силер биле мен – ийи кижи-ле-дир бис.
– Тып каапканыңарда, чүү дээр боор. Ылап-ла ийи – дээш, ол каттырып кагды.
 Ынча дээш ол гимнастерказының кар­маан чешкеш, демги-ле кыс аржыылчыгажын уштуп алды.
Мээң каткым келгеш, туттунуп шыдавайн:
– Өршээңер, полковник, бо агай аржыы­лы ышкажыл?
Ол арай хомудаксай берген ышкаш болду.
– Чүге ыяап-ла агайныы болур чүвел?
– Бичиизи-ле кончуг.
Ол улуг машпак холунга аржыылчыгашты туткаш:
– Бо бөдүүн эвес аржыылчыгаш-тыр. Күзээр болзуңарза, чугаалап берип болур мен.
– Ийе, солун-дур – дидим.
– Солуну та кандыг. Бо төөгү кайгамчык улуг ужур-уткалыг чүве. Дыңнаңар че. Херек 1943 чылды төнчүледир, Чаа чыл бетинде болган. Мен ынчан майор, танк полугун командылап турган мен. Бистиң кезээвис Ленинград адаанга тургаш, бир уруг­лар бажыңын шефке алган. Ол бажыңга ада-иези фронтуга өлүрткен азы хоорайга аш-чуттан өлген улустуң өскүс уруглары чурттап турган. Канчаар чурттап турганын чугаалааш-даа канчаар, бичии паёктуг, аңаа тотпастар. А бистиң хандырылгавыс эки, акша чарывас бис. Ынчангаш ол өскүстерге чигир, консерва, үс берип, ийи инек, шанактыг аът, оолдарлыг хаван, куш, идик-хеп, ойнаарактар садып берген бис.
Чаа чылда уругларга улуг ёлка тургузуп бергеш, январь 1-де шефке алганнарывысче белек-селектиг аалдап четтивис. Бисти базып каа дег уткуп келгеннер: «ура» деп алгыржып, кужактанып хөлчоктар. Олар база бистерге белектерлиг: каастап даараан хапчыгаш, чураан чурук, демдеглел дептери, блокнот, тукчугаш-даа бар-ла.
Меңээ дүрген буттарлыг ак кысчыгаш маңнап келгеш, мээң улуумдан корга аарак: «Силерге байыр чедирип тур мен, шериг акый, бо силерге мээң белекчигежим – дээш, ногаан удазын-биле шарып каан ак хапчыгаш тутсуп берди. Алыр деп чыдырымда, бичии кысчыгаш кыза бергеш: «Мону ам часпаңар, акый» – деп бо. «Кажан?» «Кажан Берлинни апканыңарда».
Көрүңерден?! Дөртен дөрт чылдың эгези, немецтер Пулково адаанда, кудумчуларда шрапнель снарядтар частып турар. Бир бузундузу оларның паштанчызын балыглаан. А бо кысчыгаш, хензигийне чүве, минута-даа чигзинмейн, Берлинни аптарывыска ыяк бүзүрелдиг аан.
Мен сөзүм бергеш, ону туткан мен. Солдат кижиниң аазаан сөзү быжыг болгай. Берлинче киир халдып келген бис. Мен бажында танкыда мен. Ам-на демги хавым дугайында сактып келдим: «Даалганы күүсеткен, фашистерни чылча шапкан, Берлинни алган – ында чүү чыдарын көөр эргем бар-дыр».
Чазып көрген, онза чүве-даа чок, кызыл, ногаан удазыннар-биле хаажылап каан думчук аржыылы. Аржыылчыгашта кызар-өөк-биле чагаажыгаш кыстырып каан. Аажок хөй частырыглыг: «Чаа чыл-биле, эргим дайынчы акый! Берлинге баргаш, менче холуң чаяр сен. Бо аржыылды авам дириг тургаш белекке берген. Мен аңаа чаңгыс катап сиңмирген мен, ынчалза-даа ажырбас, ону чуп каан мен. Сеңээ кадыкшылды күзедим. Ура! Бурунгаар, Берлинче! Лида Гаврилова».
Ынчан ыглапкан мен. Карак чажы деп чүве билбейн чораан мен. Дайын үезинде кадайымны, уруумну чидиргеш безин ыым келбээн. Ам бо-дур, карак чажы чаакты куду саалаар… нервилер болбайн аан. Тиилелге биске анаа келбээн-не болгай.
Ийи шак болгаш бузук рейхстаг чанында мен. Бистиң улус кызыл совет тукту ооң кырында азыпкан. Дээвиирже үнмейн канчаар. Оон көөрге, коргунчуг-даа: долгандыр от, ыш-бус, ында-мында боо даа­жы. А улустуң арыннары аас-кежиктиг, өөрүшкүлүг, кужакташкан, чытташкан… Рейхстаг кырынга Лидочканың чагыын сактып келгеш, бир аныяк офицерден чөөн чүк кайдал деп айтырдым. Ол: «Кым ону билир, ол хамаанчок оң-солагай талазын ылгай албас сен». Харын-даа бир кижиде компас­тыг шак бар болган. Бодаарымга, Лидочка арган холу-биле менче Нева эриин­ден база холун ча­йып, бистиң мындыг улуг тиилелгевиске өөрүп турган-даа ышкаш…
Полковник дискээнге аржыылчыгажын хере тудуп-тудуп:
– Ол-дур. А силер агай аржыылы деп. Бо солдат чүрекке эң эргим талисман-дыр – дээш хүлүмзүрдү.
Мен буруум миннип, Лиданың ам кайдаазын сонуургадым.
– Ийе, билир мен. Казань хоорайда Киров кудумчузунда. Сес класста чүгле бештерде өөренип турар, комсомолчу, ам ачазын манап олур ыйнаан.
– Кай! Ачазы тыпты бергени ол бе?
– Ийе, бир ындыг кижи тыпты берген.
– «Бир ындыг» деп чүңерил? Ол ам кайдал?
– Бо-дур, силерниң мурнуңарда. Кайгап олур силер бе? Мен дөртен беш чылдың чайын Лиданы азырандыга ап алган мен. Уруум таан онза…
  Надежда Эргеп кызыра очулдурган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.