1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРНЫНДА ХҮЛҮМЗҮРҮГ ЧАЙНААН

Кижиниң арын-шыра­йын чараш, маңган ак, кадык диштер каастап турар. Улуг-даа, бичии-даа улустуң чайынналып чоруур хүлүмзүрүүн көргеш, кижиниң сагыш-сеткили чайгаар-ла көдүрлүп келир.
Долума Монгуш Саратовтуң күрүнениң медицина университедин 2012 чылда, Кемеровонуң күрүнениң медицина академиязынга интернатураны 2013 чылда дооскаш, республиканың 2 дугаар эмнелгезиниң (малчыннар эмнелгези) диш эмчизи болуп ажылдай берген. Ол бичиизинден тура эмчи болур изиг күзелин чедип алган. 
Аныяк диш эмчизи аарыг кижиниң баштайгы байдалын шинчилээн соонда, диштерни чаа технологиялар, материалдар-биле эмнээр, агартыр, кылымал арга-биле дишти хевирлеп, өстүрер, диштер хуула бээрге, бүүлезин, шазын чиңнээр, дажын аштаар, аас иштинге янзы-бүрү оюлганнар, кемдээшкиннер тыптып кээрге, эмнээри дээш өске-даа эмчи дузазын чедирип турар. 
Долума Радионовна респуб­ли­каның чурттакчыларындан аңгыда 50 ажыг муңчу малчыннарны хүлээп ап, оларның диштерин эмнеп турар. 
“Хоорайның чурттакчыларынга бодаарга, малчыннарның дижиниң ниити байдалы дыка эки. Эгезинде ажылдай бергеш, Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Өвүр, Тес-Хем болгаш өске-даа кожууннарның малчыннарының диштериниң каң кадык болурун кайгап ханмайн турдум. Оларның аразындан чуртталгазында чаңгыс-даа дижи аарып көрбээн кырган-авалар, кырган-ачалар хөй. 
Диш кариезин тывылдырар кол чылдагааннарның бирээзи – чип турар аъш-чемивисте. Бүгү назынында диштерин чаңгыс-даа чугбаан малчыннарның бе­зин диштери кадык болуру кайгамчык. Оларның кадык диштериниң чажыды – боттарының сүдүн, хойтпаан, быштак, өремезин, ээжегейин, эъдин чип турарында деп бодаар мен. Эскерип турарымга, Чеди-Хөл кожууннуң малчыннарының диштери аарыг болгаш эрте-ле буступ дүжүп каар. Ооң чылдагааны ижип турар суунуң тургузуунда ирги бе?
Малчыннар аажок дыңнангыр, мээң бижип берген эмнээшкиннеримни доктаамал күүседир болгаш айтып каан үезинде кайы ырактан диштерин шинчидер дээш албан чедип кээрлер. Ол дээрге оларның кадыкшылынга хумагалыы-дыр. Чурттакчы чон эртен, кежээ диш чуурун хүннүң дүрүмү кылдыр сагып, күүседип, чылда 2 катап диш эмчизинге хынадып кээри күзенчиг. Ынчангаш ажылыңар чеже-даа чай чок болза, диш эмчизинге хынадыр үени тып, албан кээрин утпаңар” – деп, эмчи сүмеледи. 
Эң-не кол чүүл – профилактика дээрзин Долума онзалап айытты. Уруглар камгалалының хүнүнде диш эмчизи уругларга, ада-иелерге дишти канчаар шын чуурунуң, диш чуур щетканы шилиириниң болгаш кандыг аъш-чем чиириниң дугайында арга-сүмелерин берип, лекцияларны номчаан.
“Чаш уруг төрүттүнүп келир­ге-ле, 1, 6 айлыында, 1 харлыында диш эмчизиниң шинчилгезин албан эртер ужурлуг. Бичии чаштар чемненип эгелээрге-ле, кариес тыптып эгелээр.  Ынчангаш садыг, аптекалардан назы-хар аайы-биле диш чуур пасталар болгаш чымчак щеткаларны садып ап, уругларыңарны хүннүң-не эртен, кежээ диштерин чуп турар кылдыр чаңчыктырыңар. Үш хардан өрү уругларның дижиниң ка­риезин эмнедири чугула. Чамдык ада-иелер удургу диштер дүжүп каар дээш херекке албас болур. Ол шын эвес. Удургу диштерниң кариезин ханылатпайн эмнедип кааптар болза, олар дүшкен соонда, ооң орнунга кадык диштер өзүп кээр. Чаш уругнуң баштайгы дижи үнүп келирге-ле, чуп эгелээр болза эки. Ынчангаш 1 хардан эгелээш,­ уругларыңарның диштерин хынадыры-биле, чылда ийи катап диш эмчилеринге кээрин утпаңар. 14 харга чедир ада-иези уругларының соондан диштерин албан катап чуп, хынаа­ры күзенчиг” – деп, ол немеди.
Долума – аажок чугаакыр, биче сеткилдиг, доктаамал хү­лүм­зүрүп турар аныяк эмчи. Диш эмчизи өскелерге үлегер-чижек болур болгай. Ооң чайынналчак хүлүмзүрүү ону бадыткап турар. Аныяк эмчини өөнүң ээзи, Тываның адын төлептиг камгалап чоруур оолдарының бирээзи, делегейниң, Европаның ийи дакпыр, Россияның 6 дакпыр кикбокска чемпиону, Россияның спортунуң алдарлыг мастери – Сергек Ооржак. Ол Россияның Кеземче күүселдезин чорудар федералдыг албанының ТР-де эргелелинде ажылдап турар. Аныяк өг-бүле 1 уруглуг.
Диш аарыы – эң нептереңгей аарыгларның бирээзи. Аарыг­ларны эге чадазында эмнээри белен болгаш чарыгдалдары эвээш дээрзи билдингир. Диш аарыы база ындыг. 
Амгы үеде элээди уруглар безин диштерин өй-шаанда эмнетпейн, аарыын кедередип алган кээри хомуданчыг. Чурттакчы чон дижиниң дажын чыл-чылы-биле кадыдыр чыып алган кээр таварылгалар база кайы хөй. А ону үезинде эмневес болза, кадык, быжыг диштер дөзүнден турлуп, тоглап каар. Дазылы арткан азы эмнедир арга чок диштерни турдурар, а ооң орнунга кылымал диштер салдыртыр апаар. Кылымал диштер кижиниң бодунуң диштерин кажан-даа солуп шыдавас дээрзин диш эмчилери сагындырып турар. 
Бистерниң, уругларывыстың кадык, быжыг диштери боттары­выстың холувуста. Арын-шырайывыстан чараш хүлүмзүрүг ыравайн, аянныг, чараш диштеривис, чайынналып чо­руур болзун дээш, эмнеп чоруур эмчилеривис­ке медицина ажыл­дак­чызының хүнү таварыштыштыр байыр чедирип, бүгү-ле эки чүүлдерни күзеп каалыңар.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.