1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРЫГ АГААРГА КАЖАН ЧЕДИНЕР БИС?

Кайгамчык чай, чылыг чай бодунуң эргезинче кирип, чырык, аяс хүннер сагыш-сеткилди өөртүп эгелээн. Тываның на­йысылалы болур Кызыл хоорайның чурттакчылары агаар-­бойдус чылыырга-ла, ыш чок арыг агаарга, аас-кежик болуп, арай деп чединип турарлар. Чаъс соонда мырыңай аянныг: агаар кислород-биле дола бээр. Чайын черле онза-ла, ону магадаткаш чоор, канчаарга-даа магалыг чай дүшкен. Кызылдың кыжын ханаландыр туруптар кара ыжы кезек када уттундурар. А чайын шанааң септе, кыжын тергең септе деп мерген угаанныг домак бар. Ынчангаш Кызылдың ырма сынчыг ыжының дугайында чазак-чагыргаларның уттур эргези чок. Бо чылды Россияда артында-ла экология чылы кылдыр чарлаан болгай.
Маңаа баштай «ыш» биле «хөө» деп билиишкиннерни тодарадып көрээли. Ыш дептерге, кижиниң караанга дээрже дүндүүштелген көк ыш чуруттунар. Хөө – чандаң, хоолай, печка иштинде, ооң ханазында катташтыр чыглы берген кара хүл. Ажыы-биле чугаалаарга, кызылчылар арыг көк ыш эвес, а кара хөө тынып турар, орустап ону «смог» дээр чүве-дир. Улуг индустриялдыг хоорайларда смог бар, ылаңгыя даштыкылар ындыг хирлиг агаар турда, аксы-думчуунга ыяап-ла маска кедип алыр. А бистиң тыва чонувус, ылаңгыя ажы-төл аксын ажыдып алган халчып чоруур, маска кедерин билир эвес. Мен бо «Шын» солун редакциязынга ажылдап келгеш, 2014 чылдың ноябрь айда «Аптекадан маска садып алыр бе?» деп эгелиг материал парлаткан мен. Ында мындыг одуруглар бар: «Кызылдың турар чери оңгар ишти дээрзин билир бис, ынчангаш ылаңгыя хат чок бүргег кышкы үеде хоорайны харап көөрге, ышка чаглактандыр бүргедипкен, улуг халып иштинде дег, борбак кара апарган турар». 
А хөө кара ышка немей автомашиналарның ыш-бузу, хир-доозун каттышкаш, агаарны (атмосфераны) кедергей-ле чүдедип турар. Ынчангаш тынып турар агаарывыстың кадыкка хоразы та кайы хире, кым ону шинчилеп, тодараткан боор. Ооң составында аар металлдар: коргулчун, ртуть (мөңгүн суу), кадмий, мышьяк, никель, кобальт, марганец, демир илереттинген. Ол химиктиг элементилер бистиң тыныш органнарывыс дамчыштыр организмче кирип, ону хораннап турар болбайн аан. Чүге-ле Кызылда хөй-ле улус тыныштаан (астма), чөдүрген-каккырган чоруурул? Тыныш органнары янзы-бүрү аарыгларга туттурганының уржуу ол. Оон аңгыда өкпе аарыының бир чылдагааны мында чадапчок.
 Хөө кара ыштың кирбес чери чок: соңга-хаалганы пластик-биле так дуглап-даа алырывыска, бажың иштинде чүү бар болдур, дөгере үстелчек кара болур. Чырык өңнүг көжегелерни чеже-даа чуурга, кандыг-даа порошок аңаа дыынмас, кара-куу артар. Чүгле үндүр октаар. Хөрээвис ишти база шак-ла ындыг кара ыйнаан. А кара хөө Кызылда дам бар-ла чыдар. Бир кежээ үнүп кээримге, каш метр черден каът бажыңнар көзүлбес чыгыы турар чорду. Смог (бо сөс 1980 чылдың Орус-тыва словарында безин чок) шуут-ла ханаландыр туруп алган. Езулуг-ла экологтуг айыыл кырында кээп турар бис. Ам черле канчаарыл? Бо хевээр-ле хөө тынып, өкпе-хөректи аңаа алзып чоруур бе? 
Смог дугайында чазак-чагырга черлери, эртемденнер мооң мурнунда хөй янзы чугааларны чорудуп турган. Хоорайга хуу бажыңнар тударын хоруурунче чүткээн-даа болза, ол оралдажыышкындан чүү-даа үнмээн. Улус херимнериниң иштинде борбак бажыңнарны хостуг метр санында тутпушаан. Кожууннардан ада-иезин, дөргүл-төрелин эккеп ап, «времянка» бажыңнарда олуртуп туруп берген. Чүгле ол эвес, улус өзе берген ажы-төлүнге бажыңнарын хостап бергеш, боттары времянкаларже кирип турар. Кызылда каът бажыңнар эвээш туттунуп турар, чурттаар оран-сава чедишпес. Кожууннардан ыштыг Кызылче чүткүүшкүн кедереп-ле турар. Ооң ужун улус черде хуу бажыңнар туткаш турупкан. А хоорай долгандыр дача хевирлиг черлер ам бүдүн-бүдүн улуг суурлар апарган. Шуптузу ыш-хөөнү агаарже тонна-тонназы-биле үндүр бүлгүртпүшаан. 
Арыглал дерилгези ЧЭТ-те барын бар. Ынчалза-даа ол ыш хора чок деп кым-даа шынзыдып шыдавас. Хоорайны хөөлендирип турар черлер: ЧЭТ, 57 котельная, 8 муң ажыг хуу бажың. Хуу бажыңнар 48 муң тонна хөмүр одап кыштаар. Бо саннар 2014 чылдың көргүзүглери. Мэрия ооң соонда санаашкын кылганын билип чадап кагдым. Бодаарымга чүгле бүрүткелче кирген бажыңнарны санга ап турарлар. А бүрүткел чок чеже времянка ийи чыл иштинде туттунганыл? Боттары котельнаялыг бүдүрүлгелерниң чүгле 25 хуузу арыглал дерилгезин тургузуп алганы илерээн. Бо талазы-биле хайгааралды республиканың Бойдус курлавырлар яамызы чорудуп турар. Чеже-даа хынап, хайгаараарга, ыш, хөө бисти албыктырбышаан. 
 Тывада чылыдылга чүгле хөмүр-даш күжү-биле болганда, хөөден бо чоокта адырлыры берге. Ам канчаарыл? Бүдүрүлге черлериниң котельнаяларын газ-биле одаарынче шилчидер бе? Эккээр газ биле хөмүр өртээниң ылгалын фильтр­лер безин салып шыдавас бүдүрүлгелер ууп-даа шыдавас. Хуу бажыңнарның чандаң хоолайларынга арыглал херексели азы шүүрлер (фильтр) салыр арга бар бе? Шүүрлер кылыр бүдүрүлге черин кым тургузарыл? Бо-даа хейде чадаар­да мээң фантазиям ыйнаан… Ындыг амыр чүве кайда боор. 
 Тывада ышкаш дошкун соок­туг черге хөмүрден өске чылыдылга аймаа тывылбас. Баллонда суугаткан газтың өртээ улуг, электри күжү чедишпес, солярка-биле одаары берге, өртээ улуг, чыдыг… Хоолайлар (магистраль) дамчыштыр кээр газ чок болганда, оон өске одаар чүүл чок. Ындыг болганда хөмүрже-ле көрнүр бис, ол бистиң алдындан артык байлаавыс. Ынчангаш бирги чергениң кол айтырыы – хөмүрнүң кандыг шынарлыы. Эки кывар, арыг, шынарлыг, бедик сорттуг хөмүр-даш база хоюг, кыппас, сай-довурактыг хөмүр дугайында хомудалдарны эрткен кыжын «Шын» солунга база бижип турган мен. Орта кыппас, ышталып чыдып алыр хөмүрден хөй хөө тыптыр, оон хөй кара ыш агаарже дүндүүштелип үнер болгай.
Бир кезекте хөмүрнү брикеттеп кылыр бис дижип турду. Шынап-ла, хоюг хөмүрнү брикеттеп азы борбактап алыр болза, ооң кывары эки, ыжы эвээш, печка иштинге-ле чалбыышталып хып каар. Ынчалза-даа ол саналдың бүдери та кандыг. Бир нарын айтырыг – брикет кылыр болза, ооң өртек-үнези кайы хире апаарыл? Хөмүр өртээ безин талыя берген болгай. Дөмей-ле брикет кылып турар черлерниң дуржулгазын өөренип көрүп, өртек-үнезин арыг хөмүрден аартатпайн, брикет бүдүрүлгезин тургузары күзенчиг. 
Кызылдың смог хөөзүн чай­гы үеде уттупкаш, чазак-ча­гыр­галарның даамайланып олурар харыы чок. Харын-даа чылыг үени ажыглап, Кызылдың агаарын экижидер дээштиг хемчеглерни алыр, эки шынарлыг хөмүр-биле чонну хандырарының айтырыын шиитпирлээри чугула. Хоюг хөмүрнү брикеттээр аргазын тывары күзенчиг.
Амгы үеде брикет кылыр технология база сайзырай берген чүве-дир. Хоюг хөмүрнү ортумак-даа, бичии-даа кылдыр борбактап ап болур. Ынчангаш Кызылдың кара хөөзүн чүгээртедирде, брикет кылырын чедип алыр, чонну эки кывар, хөй кара хөө үндүрбес, печка иштинге-ле чалбыышталып хып калыр бедик шынарлыг хөмүр-биле хандырар. Оон өске арга чок. Херимнер иштинде эңдере хөй туттунуп турар бажыңнарны бузар эвес, ам канчаптар деп? Хоорайның төвү безин черде бажыңнардан бүткен, соңгаартан келген аалчылар Кызылды «улуг суур» кыл­дыр көөр болгай. Боттарывыс-даа көрүп тур бис: суур­дан дээредээр хире эвес. Чурттаарынга эптиг хоорай болзун дээш (мэрия ындыг аттыг мөөрейни чарлаан) Тываның Чазаа, Кызылдың мэрия­зы кара хөөнүң айтырыын соңгаарлатпайн шиитпирлеп, келир кышка амдан эгелеп белеткенири тоң чугула. 
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.