1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АРЫГ АРЫН-НҮҮР

Шииткекчи – кижиниң салым-чолун шиитпирлээр аажок улуг харыысалгалыг болгаш нарын мергежил. Бо материалдың маадыры – ыраккы Мөңгүн-Тайганың район судунуң шииткекчизи Розалия Соян. Ооң чүгле шииткекчилээн стажы – 30 чыл. 
2016 чылда Россияның Шииткекчилер чөвүлелиниң эрттирип турганы бүгү-российжи “Чылдың шииткекчизи” мөөрейниң тиилекчизи болганы Розалия Дүмен-Назытыевнаның мергежилинге бердингениниң, бедик арга-дуржулгазының үнелели-дир.
Розалия Соян Краснояр­скиниң күрүне университединиң юридиктиг факультедин доос­каш, 1980 чылда Тыва АССР-ниң Юстиция яамызының аппарадынга ажылчын намдарын эге­лээн. 1985 чылда Күрүнениң бирги нотариалдыг конторазынга ажылдап турган. 1987 чылда Кызылдың хоорай судунуң улусчу шииткекчизи эрге-дужаалга соңгуткан. Аңаа ол 16 чыл ажылдаан. 2003 чылда РФ-тиң Президентизиниң Чарлыы-биле Мөңгүн-Тайганың район судунуң шииткекчизинге томуйлаткан. Ол 2008 чылдың март айга чедир амгы ажылдап турар судунуң даргазының хүлээлгезин күүседип турган. 
Шииткекчи Эрзин суурга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. Ачазы тудугжу, авазы национал хеп даараар шевер. Ол алды кады төрээннерлиг. 
“1978 чылда Тыва АССР-ниң Юстиция сайыдының оралакчызы Иван Макушин Эрзинниң Культура бажыңынга лекция номчууру-биле келген. Ынчан оралакчы сайытка юрист мергежилге өөренип алыр дээримге, стажым чок болурга, болдунмаан­ деп чугаалаарымга, Кызылга суд күүсекчизи болуп ажылдаарын сүмелээн. Кызылдың хоорай судунуң даргазы Раиса Цуканова мени ажылга хүлээп алган. Ынчангаш ону эң кол дагдыныкчым деп санаар мен. Мынчалдыр суд системазынче келгеним бо” – деп, ол сактып чугаалаар.
Район судунуң ажыл-чорудулгазын тус черниң “Мөңгүн-Тайга” солунунга чырыдып, судтуң сайтызынга салып турар. Судтуң коллективи школачылар-биле сырый харылзааны тудуп, “ажык эжиктер хүнүн”, викториналарны эрттирери чаңчыл болган. Ооң ачызында оларның хөй кезии юрист мергежилди шилип ап, дээ­ди өөредилге черлерин чедиишкинниг дооскаш, төрээн чериниң судунда ажылдап турарлары бар. 
“Баштайгы чылдарда Мөңгүн-Тайганың район судунга ажылдап турумда, меңээ бир-ле чүүл четпес турган ышкаш. Чүге дизе Кызылдың хоорай судунга деңнээрге, мында кеземче, хамааты болгаш административтиг херектер каш катап эвээш. Чижээ, 2002 чылда 28 хамааты херекти көрген турган. Ынчангаш мен чурттакчы чон ортузунга чырыдыышкын ажылын чорудуп эгелээн мен. Ажылчын коллективтер, эмнелгелер, школалар, уруг­лар садтары, совхозтар кезип, күш-ажыл, өг-бүле, чуртталга хоойлу-дүрүмүнге хамаа­рыштыр лекцияларны номчуп турдум. Чоор­ту чурттакчылар хомудал, негелде билдириишкиннерни судче киирип, боттарының эрге-ажыын камгалап эгелээн.­ Чыл келген тудум херектер көвүдеп эгелээн. 2005 чылда 92, а 2014 чылда 475 херекти суд көрген” – деп, Розалия Дүмен-Назытыевна сактып чугаалаар.
Шииткекчи кижиниң баштайгы эрттирген суд хуралы черле уттундурбас болбайн аан. Сүрээденчиг болуру чөп. Шиитпирни номчуп турда, чүрээниң соп турары безин дыңналып турар. Розалия Соян бир дугаар­ ада-ие эргезин казыттырар иеге хамаарыштыр херекти көрген. Ол ийи ажы-төлдүг аваның эки талазындан характеристиканы чыырын оралдажып шаг болган. Ынчалза-даа шииткекчи кижи хоойлу-дүрүмге, фактыларга даяныр болгай. Ынчан ада-ие эргезин казыырының дугайында шиитпирни номчуп турда, ооң үнү сириңейнип турганын амга дээр сактыр.  
Розалия Дүмен-Назытыевна 2000 чылда Бүгү-россияның V шииткекчилер съез­дизиниң делегадынга соңгуткан. Ынчан ол Кызылдың хоорай судунуң шииткекчизи турган.
“Бүгү-россияның V шииткекчилер съездизинге Президент Владимир Путин киржип турган. Чурттуң Баштыңы база Россияның Дээди Судунуң даргазы Вячеслав Лебедев суд системазынга келир үеде кылыр чаартылгаларның, планнарының дугайында чугааны кылган. Бо хүнде судтар амгы үениң негелделеринге дүгжүп турар техника-биле хандыртынган, Тывада эптештирилге судтары, чүгле Мөңгүн-Тайга, Тере-Хөл кожууннардан аңгыда, тургустунган. Келир үеде Мөңгүн-Тайга кожуунга база эптештирилге суду тургус­тунарынга идегеп тур мен. 2000 чыл-биле амгы үеде судтарның хандырылгазын канчап деңнээр” – деп, шииткекчи чугаалаар.
Шииткекчиниң ажылы кижи­лер­ниң хилинчээ, дүвүрели, сагыжының аарыы-биле холбашкан болур. Чоок кижилерин чидирген улустуң ыызын дыңнаары чүрекке кайы хире бергел? Бо ажылга чүгле шын, чүден-даа артык арыг арын-нүүр херек. Ындыг болзуңза, сээң сөзүң күштүг, чонуң сеңээ идегээр, ынаныр.
Истелге херээн хынамчалыг өөренип, кайда кандыг четпес­тер барын хынамчалыг көрүп, фактыларны тодарадырынга, эвээш­ эвес үе негеттинер. Розалия Соян үжен чыл дургузунда буруу чок чаңгыс-даа кижини олурт­паан, буруулуг чаңгыс-даа кижини хоставаан. Ооң арын-нүүрү бурганның, чонунуң, бодунуң мурнунда арыг. Чүгле мындыг шынарларлыг кижи чөптүг шиит­пирни үндүрүп шыдаар.
Розалия Соян үре-түңнелдиг ажылы­ дээш 2008 чылда РФ-тиң Дээ­­ди Судунуң чанында Суд де­партаментизиниң Хүн­дү­­лел бижии-биле, 2010 чылда Россияның Шииткекчилер чөвүлелиниң “Тергиин эки ажыл-албаны дээш”, 2014 чылда “Россияның суд реформазының 150 чылы” медальдарының болгаш оон-даа өске шаңналдарның эдилекчизи. 
Юрист хүнү чүгле эрге-хоой­лу-биле холбашкан мергежилдиг кижилер нотариустар, прокурорлар, суд приставтары, шиит­кекчилер, болчукчулар, юрис­терни... каттыштырган эвес, а бүгү чонга база хамаар­жыр байырлал. Чүге дизе кижи бүрүзү хоойлуларны билир бол­гаш, бодунуң эргелерин камгалаар ужурлуг. Кижилерге болгаш чуртка бараан болган ажыл-херээңерге чедиишкиннерни, быжыг кадыкшылды болгаш чаагай чорукту күзедим.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Чуруктарны  өг-бүле  
архивинден  алган.
Кыска анкета
• Шииткекчи кижи кандыг болур ужурлугул – чөптүг.
• Чылдың дөрт эргилде­зиниң ынак үези – чай. 
• Төөгүде кирген ат-алдар­лыг кижилерден кымны онзалаарыл – Долчанмаа Байкара. 
• Ынак өңү – ак.
• Чуртталгада кыйгызы – чүгле бурунгаар.
• Сылдызы – Чеди-Хаан.
• Ынак чечээ – роза.
• Кыс удуртукчулардан ТР-ниң Дээди Судунуң даргазы Надежда Күжүгетти онзалаар.
• Ынак чеми –  тыва мүн.
• Эң-не ынак байырлалы – Шагаа.
• Ынак дириг амытаны – ыт.
• Ынак чогаалчызы – Федор Достоевский.
• Сөөлгү номчаан ному –  Игорь Прокопенконуң “Тайна Поднебесной”. 
• Хостуг үезин канчаар эрттириксээр – уйнуктары-биле.
• Спорттуң кандыг хевирин сонуургаарыл – баскетбол.
• Кижилерниң кандыг аажы-чаңын үнелээр – шынчызын.
• Сагыжын өйүп чоруур чүүл – Тываның келир үеде экологтуг байдалы.
• Ынак теледамчыдылгазы – медээлер.
• Тывада ынак булуңу – бүдүн Тыва.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.