1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АТ-АЛДАРЫ ҮЛЕГЕР БООП ЧОРУУР

Тываның төөгүзүнде эң-не уттундурбас хүн — 72 чыл бурунгаар, 1944 чылдың октябрь 11-де, Тыва Арат Республиканың ССРЭ-ге (Россияга) эки тура-биле каттышкан хүнде, Тыва Арат Республиканың 95 чыл оюн база төрүттүнгенинден бээр 115 чылын демдеглеп турар чылда Лопсанчап Маадырны канчап сагынмас бис. Ол Салчак Тока, Александр Чымба-биле кады Тыва Арат Республиканы ССРЭ-ниң составынга хүлээп алыр өргүүделди Москвага чедирген тыва чоннуң төлээлериниң бирээзи малчын арат. Ынчангаш ат-сураглыг мурнакчы малчын, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры Лопсанчап Ооржактың ажыл-амыдыралын силерге таныштырып көрейн, хүндүлүг номчукчу.
Лопсанчап Ооржактың ады Тывага көдээ ажыл-агыйның, ылаңгыя мал ажылының он-он чылдарда шапкын хөгжүлдези-биле сырый холбаалыг. Ол эрткен чүс чылдың 60-70 чылдарында төрүүр чүс баш малдан 100 болгаш оон-даа хөй баш чаш төлдү алыр дээш Тывага калбарган шимчээшкинниң эгелекчилериниң бирээзи болуп, төөгүге туруп көрбээн күш-ажылчы бедик көргүзүглерни чедип алган.
Лопсанчап Чываажыкович өөнүң ишти Ыйма Чаш-ооловна-биле шудургу, кызымак ажылдап тургаш, 1958 чылда төрүүр 100 хойга онааштыр 160 хураганны камгалап ап, менди өстүрерин хүлээнирге, хөй-ле кижилер бүзүревейн турган.
Өшкү малдың ийистээри хөй, Ортаакы Азияда хураганының дыдыраш кара дүгү-биле сурагжаан каракуль хой өшкүден артык ийистээр, харын-даа үш-дөрт чедир хураганны ийистээр дээр-ле болгай. А ховар ийистээр тыва хойдан чылда 100 башка онааштыр 160 хураганны алыр деп чүве шынап-ла бүзүренчиг эвес болбайн аан.
Бир эвес чүгле ийистедип тургаш ол көргүзүгнү чедип алыр дээр болза, ол канчап-даа бүтпес херек-тир, хойлар бистиң күзээнивис ёзугаар боозап, төрүүр эвес. Тарып боозадылга-биле-даа ол бүтпес. Ынчалзажок кандыг-даа ажыл-ишке сагынгыр-тывынгыр баштыг болза, кижи бодунуң күзээнин чоп чедип ап болбас боор. Төрүүр малдан хөй чаш малды алырының бир аргазы  – шилилге. Төрүүр малга төрүмелинден шыырак, деңгелдиг, боткур, угундан төлгүрлерин шилип ап болур. Ынчаар ажылдааш безин чүс башка онааштыр улгатса-ла 120-130 башты ап болур.
Лопсанчап Чываажыкович хой ажылынга хөй чылдарда ажылдап келгеш, чаа эгелээшкинни саналдап, шириин агаар- бойдустуг Тывавыстың байдалдарында хойну чылда ийи удаа төрүдер деп бодалды идип үндүрген. Шуптузун каяа ийи төрүдүп шыдаар боор. Ынчангаш коданның эң шыдалдыг, семис-шыырак хойларын эдержилгеге чылда ийи удаа киирер. Ол безин нарын айтырыг. Төрүүр хойлардан аңгыда, бүдүрүкчү кошкарларның айтырыы безин тургустунуп келир.
Хой ажылынга мындыг бир чаа арганы, харын-даа чаа ажыдыышкынны саналдап киирген мурнакчы малчын төрүүр 100 хойга онааштыр 160 хураганны камгалап ап, менди өстүрер мен дээн сөзүн ээлеп, харын-даа ажыр күүседип, 100 хойга онааштыр 162 хураганны ап, онча-менди өстүрген. Ат-сураглыг малчынның бо күш-ажылчы бедик көргүзүү Тываның төөгүзүнде рекорд бооп артканын база бо хүнге чедир ону кым-даа ажып шыдаваанын онзалап демдеглээри чугула.
Уламчызын "Шын" №118 октябрь 11 2016 чылдан номчуңар.
Адыгжы СААЯ.
Фото-чурукту «ХХ чүс
чылда тываның алдарлыг
кижилери» деп номдан алган.
 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.