1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЧАВЫСТЫҢ ЭРТКЕН ОРУУН АЛДАРЖЫДЫП...

Тывага болгаш Ба­рыын-Хемчик кожуунга мячилиг хоккейни сайзырадып, ооң та­ваан салганнарның бирээзи, Тыва АССР-ниң он дөрт дакпыр, Тыва Республиканың дөрт дакпыр чемпиону Хомушку (Кара-оол) Сүрүңович Каң-оолдуң (1943-2013 чч.) чырык адынга тураскааткан республика чергелиг мячилиг хоккей маргылдаазы бо чылдың февраль 3-5 хүннеринде Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалык суурнуң «Хемчик» стадионунга болуп эрткен.
Х.С. Каң-оол чажындан-на спорттуң янзы-бүрү хевирлеринге хандыкшылдыг чораан. Спорттуң эң-не ынак хевири – мячи­лиг хоккей. Ынчалза-даа бедик көргүзүглерни узун дистанцияга маңнаарынга, бут бөмбүү база бас­кетболга көргүскен. 
Эң-не идепкейжи, талантылыг ойнакчы ынчангы билдингир В.И. Ленин аттыг даг дүгү арыг­лаар фабрика «Туваасбесттиң» командазынга ойнап база Тыва АССР-ниң Спартакиадаларының доктаамал киржикчизи чораан. Ооң спортчу чедиишкиннериниң херечизи – хөй санныг хүндүлүг бижиктер, дипломнар, кубоктар. Ол дээрге 1959-1960 чылдар-дыр. Ынчан массалыг спорт калбаа-биле хөгжүп, стадионнар, ойнаар шөлдерге аарыкчылар долу болур. 
Шериг албан эрттирип турар үеде спорт талазы-биле шупту солдаттарга үлегер бооп келген: янзы-бүрү дистанцияларга маңнаар, турникке туттунар талазы-биле аңаа чедер кижи чок турганы. Ынчангаш удуртулга база эш-өөрү ону кончуг хүндүлээр. Бут бөмбүүнге база штангага полктуң чыынды командазының тергиин кежигүнү. Ооң командазы удаа-дараа бирги черлерни ап, олимпийжи штанга-биле шаңнаткан.
Болуп эрткен ук маргылдааны Россияның алдарлыг тренери, делегей чергелиг спорт судьязы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Тываның мячилиг хоккей Федерациязының президентизи Адар Начын-оолович Куулар амы-хууда үлүг-хуузун каттыштырып эрттирген. Ол ышкаш Х.С. Каң-оолдуң энерелдиг эриг баарлыг эжи, уругларының авазы Каң-оол Санара Сегбеевна, оларның ажы-төлү болгаш чоок дөргүл-төрелдери эвилелдежип деткээн. 
Маргылдааның болуп эртер шөлүн, стадионнуң дожун Ак-Довурак хоорайның одалга-суг четки­зиниң  механиги Вячеслав Дашка­евич Сарыг­лар болгаш Барлык суурнуң тракторизи Альберт Гри­горьевич Хомушку, Кызыл-Мажалыктың элээ­ди уругларның спорт школазының (ДЮСШ) тренери Артем Болат-оолович Күжүгет белеткээннер. Спортчуларның шаңналдарын, хол-биле кылган алдын, мөңгүн, хүлер медальдарын Кызыл­дың уран чүүл кол­леджи­ниң шевер башкылары Венера Көпеековна Никулина, Эрес Ким-оолович Самбуу кылганнар.
Маргылдаага Барыын-Хемчик кожуундан Аксы-Барлык суурнуң, Бай-Тайга кожуундан Кызыл-Дагның, Шуйнуң, Бай-Талдың, Чөөн-Хемчик кожуундан Баян-Таланың, Чаа-Хөл кожуундан Ак-Туругнуң, Улуг-Хем кожуундан Ийи-Талдың, Шагаан-Арыгның – шупту сес команда киришкен. Yш хүн үргүлчүлээн маргылдаага Шуйнуң болгаш Аксы-Барлыктың командалары чараш оюну-биле шылгарааннар. Ылаңгыя Шуйнуң вратарь-ойнакчызы, Шуй ортумак школазының тоску клазының өөреникчизи Алаш Шойдан авааң­гыр-кашпагайы-биле хамык улусту кайгаткан. 
Ийи команда үр-ле бот-боттарынга дүжүп бербейн, көрүкчүлерниң хей-аъдын, ойнакчыларның соруун көдүр­геннер. Түңнелинде бирги черни Шуйнуң аныяк экер-эрес эрлери чаалап алганнар, ийиги чергениң шаңналын Аксы-Барлыктың, үшкүзүн – Баян-Таланың, а дөрткү черни Ак-Туругнуң командалары тус-тузунда үлешкеннер. Х.С. Каң-оол аттыг тускай шаң­налдар «Эң-не эки камгалакчы» – Баян-Тала командазындан бежен дөрт харлыг ойнакчы Дмитрий Куулар, «Эң-не эки хоккейжи» – Аксы-Барлык командазындан үжен дөрт харлыг ойнакчы Аяс Хомушку төлептиг болганнар.
Ачавыстың чырык адынга тураскааткан мячилиг хоккей маргылдаазын түңнеп тура, Адар Куулар: «Ам бо үеде Кара-оол акывыска чедир ойнаар хоккейжи Тывада чок» – деп, онзалап демдеглээн. Шынап-ла, «Өндүр чүве ыраан тудум, ооң тодазы дам баар» дээни ышкаш, ачавысты Тываның база бир төлептиг оглу, ховар салым-чаяанныг кижи чораан дээрзин ажы-төлү, бистер, ам кээп билип, караавыс чаа ажыттынган дег болду. 
Ачавыс Хомушку Сүрүңович боду биче сеткилдиг, бөдүүн, чазык-чаагай, эш-өөрүнге, дөргүл-төрелинге, үнген-кирген ха-дуңмаларынга ээлдек-эвилең, оюн-баштак, каткы-хөглүг, омак-сергек кижи чораан. Спортка бүгү назынында бердинген, хостуг үезинде аңнаарынга, балыктаа­рынга, ырлаарынга ынак. База бир онзагай талазы – амданныг, чаагай чем кылыры. Ооң чай кадында хайындырган быдаазы авамныындан артык чаагай болгай. Yске быжырган балыкты аңаа чедир кылыр кижи чок деп бодаар мен. Чазаар, чуруур, черле «алдын холдуг» шевер кижи. 
Авам – ачамның кол деткикчизи. Эжеш дуруяалар ышкаш, суурнуң кандыг-даа маргылдааларынга кады идепкейлиг киржип чорааннар: конькилээр, хаактаар, концерттерге ырлаар дээш баар. Черле авам биле ачам ийини бичиимден сактып кээримге-ле, суурнуң клувунга кудумчулар аайы-биле концерттерге киржир, уран чүүлге чоок улус чораан.
Ачамның чырык адынга турас­кааткан сактыышкын кежээ­зинге чыглып келген спорттуң хоочуннарынга, төрелдеривиске  бистиң бо эрттирип турар маргылдаага келгенинге өөрүп, четтиргенивис­ти илередип, черге чедир мөгейбес арга чок. 
Х.С. Каң-оол – спорт­туң бо хевириниң езулуг хартаачызы. Ооң командазы кымга-даа тии­леттирбес, чараш, дидим ой­наар турган. Кады ойнап чораан хоккейжилерниң чам­дыызы бо: Бийир-оол Саая, Дадар-оол Хомушку, Сарыг-оол Агбаан, Максим Хомушку, Чылбак-оол Хертек, Манчын-оол Соян, Роман Күжүгет, Борис Хомушку, Алдын-оол Сарыг­лар, Виктор Сарыглар. 
Ачавыстың чоок эдержип чораан эштериниң бирээзи, хоккейниң аарыкчызы Кара-Кат Очур-оолович Ооржактың чаа чогаатканы «Аксы-Барлыым» деп ырызы-биле сактыышкын кежээзин доостувус. 
Суурувуска ачавыстың чырык адынга тураскааткан хоккей маргылдаазы чаңчыл кылдыр артар дээрзинге чигзиниг турбас.
Луиза ДАМБАР,
ТР-ниң алдарлыг башкызы, күш-ажылдың хоочуну, 
Айлаңмаа КАҢ-ООЛ, уруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.