1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЧЫР-ДАЧЫР АДААННАШКАН

Тыва чоннуң үш оюнунуң эң-не көскү черин хүреш ээлеп турар. Бурун шагдан тура-ла тывалар хүреш мар­гылдаазы болган черге хөйү-биле чыглып келгеш, боттарының мөгелери дээш сагыш аарып, оларын сорук киирип деткип, алгап-мактап ырлажып келгеннер. Ам бо хүннерде тыва хүрештиң улам сайзырап Күчүтен, Чаан, Арзылаң, Начын аттыг тыва мөгелерниң алдар-ады чүгле республика иштинде эвес, бүгү делегейде дыргын тараанын билир бис.
Тыва чоннуң «Аът болуру – кулунундан, кижи болуру – чажындан» деп үлегерлиг чаңгыс-ла домаа ада-иеге уруг-дарыын бичиизинден-не кижизидеринге дээштиг болуп, аажок улуг салдарны чедирип чоруур. Мөгелер болгаш чылгычылар дээш өске-даа эр хиндиктиг улус дуңмаларының, чээннериниң, оолдарының аът малга хандыкшылын кара чажындан-на оттуруп, чарыш аъдын мундуруп, хүрешке сундуктуруп турары – келир үениң салгалы быжыг тура-соруктуг, чаныш-сыныш чок кижилер бооп хевирлеттинеринге канчаар-даа аажок улуг салдарны чедирип, үлегер-чижек болуп чоруурлар.     
Июнь 1 – Уруглар камгалалы­ның хүнүнде чылдың-на болуп турар 5-16 харлыг оолдар аразынга ээлчеглиг тыва хүреш маргылдаазы «Хүреш» стадионунга болуп эрткен. Чылдан чылче хүрешке сундулуг оолдарның саны көвүдеп, ырак-чоок кожуун­нардан бичии болгаш элээди мөгелер республика чергелиг маргылдаага хөйү-биле киржип турары өөрүнчүг. Бо удаада ук маргылдаага ниитизи-биле 750 мөге бүрүткеткеш, күжүн шенежип, ачыр-дачыр адааннашканнар.  
Хүреш эгелээр бетинде мөге оолдар хүреш федерациязының даргалары болгаш Чазак Баш­тыңы-биле төөгүлүг ниити чурукка тырттырганнар.
Беш, алды харлыг мөгелер аразынга үшкү-дөрткү черлерни Найыр Сарыг-Лама биле Эчис Ондар алганнар. Үжүүр-шүүлде хүрежинге Бадма Кара-Сал Ондар Домбуйну октааш, Уруг­лар камгалалының хүнүнге тураскааткан 128 бичии мөгениң тулган чемпиону болган. Бадма 5 харлыг, ол Тыва Республиканың Арзылаң мөгези Седен-Очур Кара-Салдың оглу. Мындыг бичиизинден-не 128 мөгениң аразындан шүглүп үнүп келгени – мөге адазының изин салгап, келир үеде ол ачазы ышкаш, алдар-аттыг мөге болурунуң херечизи.
Чеди, сес харлыг мөгелер аразынга үшкү-дөрткү черлерни Чамьян Кара-Сал биле Найдан Куулар алганнар. Түңнел хүреште Айдызан Узун-оол Ай-Херел Чылбакты октааш, 190 мөгениң аразынга тергиин тиилекчи болган. Бо оолдарның аразында үшкү черниң шаңналын алган Чамьян Кара-Сал — Тыва Республиканың Чаан Мөгези Эрес Кара-Салдың оглу.
2007-2008 чылдарда төрүт­түнген мөгелер аразынга үшкү-дөрткү черлерде Байырмаа Ба­ды биле Максим Ооржак бол­ганнар. Бады Чимит-Доржу үжүүрлешкен, Очур Байырмаа 188 мөгениң хүрежинге шүглүп үнген.
2005-2006 чылда төрүт­түнген 94 элээди мөгелерниң аразындан Сүлде Доңгак шүүл­ген, Алдаржы Ондар үжүүр­лешкен. Үшкү-дөрткү черлерни Роман Куулар биле Буян Биче-оол алганнар.
2003-2004 чылда төрүт­түн­ген мөгелерниң хүрежинде дөрт шыы­рак мөгениң аразынче Са­йын-Белек Донгак, Аяс Монгуш, Айран Ижи база Болат Буянды киргеннер. Дараазында салыгда Аяс Монгуш Айран Ижини, Сайын-Белек Доңгак Болат Буян­дыны октап алганнар. Үжүүр-шүүлде хүрежинге Сайын-Белек Аясты октааш, 178 мөгениң ара­зындан шүглүп үнген.
2009-2010 чылда төрүттүн­ген мөгелер аразынга 188 мөге­ниң тулган чемпиону Түмен Куулар болган, Чимит Түмендей үжүүрлешкен. Найыр Дүген биле Сергек Ховалыг үшкү-дөрткү шаңналдыг черлерге төлептиг болганнар. Бо 15-16 харлыг оолдар аразынга шүүлген мөге – Түмен Тыва Республиканың Начын мөгези Күзечи Кууларның кады төрээн дуңмазы.
Уруглар камгалалының хүнүнге тураскааткан бичии болгаш элээди оолдар аразында хөйге чарлыг мөгелерниң оолдары, дуңмалары хөйү-биле хүрешкеннер. Оларның улуг кезии макталдыг черлерни чаалап ап, эки түңнелдерни көргүскеннер. Ол чүл дээрге, бичии мөгелерниң акылары, адалары оларны өөредип, шыырак белеткеп турарының херечизи-дир. «Мөгениң майыы кадырык» дижир. Ынчангаш бо удаада октаткан оолдар хомудавайн, «Келир чылын эки хүрежип, шүглүр мен» деп сорулганы мурнунга салгаш, белеткелин улам күштелдирип, күзелдерин чедип алырын күзедим.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.