1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АШТАП ЧОРУУР АЖЫ-ТӨЛДҮ ООДА ТОТТУРУП АЛЗА

Тывага Адалар болгаш Иелер хүнүнге турас­кааттынган элээн хөй хем­чеглер болуп эрткен. Олар­ның бирээзи – ноябрь 23-те Кызылдың 15 дугаар лицейиниң улуг залынга «Уруг­лар-биле ажыл – келир үе дугайында сагыш чо­ваашкын» деп темалыг республика конференциязы болган.
Аңаа Тыва Республиканың Херээженнер чөвүлели, Өөре­дилге болгаш эртем яамызы, Кадык камгалал, Культура яамы­лары, Өг-бүле болгаш уруглар херектериниң агентилели, Иш­тики херектер яамызының, эр­ге-хоой­лу камгалалының ажыл­дакчылары, хөй-ниитиниң төлээлери, эртемденнер дээш өске-даа организациялар киржип, санал-оналын бергеннер. Илеткел кылган кижи бүрүзү шупту шынныг, чөптүг бодалдарны, саналдарны кылып турар боор чорду. Чамдыктарының илеткел, отчет кылып билири-даа кедергей: чүгле дызыраар. Ылаңгыя уруглар эргелериниң бүрүн эргелиг төлээзи Ольга Россова саазын-даа көрбейн, садырадыр чугааланыр кижи болду. Мен оларны дыңнап олура, хурал-суглаалар ол-ла шии-биле, а чер-черде амыдырал бодунуң агымы-биле чоруп турар, ол ийи уг-шиг кажан-даа каттышпас чергелешкектер хевирлиг деп боданып олурдум ийин.
Чижээ, амгы үеде назы четпээннер ортузунда кем-херек үүлгедиишкиннери 28,4 хуу өс­кен чүве-дир, мурнунда 236 турган болза, ам 303 кем-херек. Ол саннарны иштики херектерниң назы четпээннер килдизиниң начальниги Виктор Хүлер дың­натты. Бодап кээрге, кончуун көрбес бе: назы четпээн дээрге 13-15 хар четпээн бичии төлдер ышкажыл. Ындыг чаш назынында канчап үүлгедиг кылып чоруур дээр силер?  Бодавыже, ооң үнүп турар кол чылдагааны – ада-иелерниң харыысалга чогу, амыдыралының чединмези, чогуур черлерниң орта профилактика кыла албазы, ажы-төл-биле бот-тускайлаң ажыл чоруттунмайн турары. 
Элээдилерниң кылып турар үүлгедиглери – хөй кезиинде оорланыры. Бичии оол канчап оорланырыл? Чижээ, арагалаар ада-ие оглунга телефон-даа садып берип шыдавас, ол хамаанчок, эки аъш-чем кылып бербес, чем чедир чивейн, ишти куруг халып чоруур чүвелер бар. Чогумчалыг эвес ада-иениң ажы­лы-даа, орулгазы-даа чок, амыдыралының бергезин арага-биле дуглап чоруур. В.К. Хүлер мындыг чижек чугаалаарга, шуут кайгап калдым, та кажан болуп турган чүве: бир кожуунга (кайы чер дээрзин адааш канчаар) 12 харлыг оол авазы телефон садып бербеске, муңгарааш моңну берген. Ол аваның айда орулгазы (пособие бе?) 1500 рубль болган-дыр. Шын чоор бе? Кижи кайгап ханмас база бир чижек: ада кижи эжи-биле арагалааш чогушкан. Оон хорадааш, өөнге элээди оглунга хоптанырга, адазы-биле иелээн баргаш, ол кижини ыяш мерге-биле өлүр соп кааннар. Ада кижиниң бажы кайыл? Оглунуң оруун ынчаар муңгаштап каар, ада эвес, шуут-ла аза-дыр оң. 
Че, оон ыңай алырга, ажы-төлүвүстүң кадыкшыл байдалы база шоолуг эвес. Ол дуга­йын­да ТР-ниң кадык камгалал сайыдының оралакчызы Алла Намдак илеткеди. Бо хүнде Ты­вада 117 941 ажы-төл бар. Олар­ның кадыын 120 участок хайгаарап турар. Мүн-не харын тыныш органнарының аарыглары чавырылган, ынчалза-даа эндокринниг система, нерв аарыг­лары көвүдеп турар. Илеткелчи хөй-ле саннарны хуулары-биле кады дызырады адап-ла турду. Эндокринниг система чүге аарып турарыл? Бир чылдагаан – йод чедишпезинде. Ол эмчилерниң сагыш салыр, профилактика кылыр ажылы-дыр.
Өг-бүле болгаш уруглар хе­ректериниң даргазы Саида Сенгииниң илеткелинден: Тывада үш дугаар өг-бүле бүрүзү – хөй ажы-төлдүг. Чединмес өг-бүлелерниң саны – 27 169, оларда 51 843 уруг бар. Уругларның оорлап турар чүвези – соталыг телефоннар, аъш-чем. Суур садыынче дүне киргеш, аъш-чем оорлап алыр-дыр. Ындыг барымдаалар Кызыл хоорай, Бии-Хем, Улуг-Хем, Чөөн-Хемчик, Ба­рыын-­Хемчик, Бай-Тайга, Мөңгүн-Тайга, Кызыл кожууннарга болган. Бии-Хемге ядыы-түреңги улустуң ажы-төлү кожаларын оорлааш, база-ла аъш-чем үндүрүп алган. Аъш-чемни аш төл оорлаай-ла, кээргенчиин аар! Ат чүве-дир-ле, уругларын ынчаар аштадып кээр аан. 
Өөредилге болгаш эртем сайыдының бирги оралакчы­зы Светлана Ощепкова өөре­дилге черлеринде кем-херек үүлгедиишкиннерин болдурбазынга база амыдыралдың кадык овур-хевирин хевирлээринге тус­кай программа боттанып турар деп илеткеди. Ында 202 социал педагог, 185 психолог башкылар назы четпээннер инспекторлары-биле демниг ажылдап турар дээн.
Илеткелдер оон-даа көвей болган. Хурал-суглаага илеткел илеткел-ле ыйнаан, ынчалза-даа шынныг сөс-биле боттуг амы­дырал кажан катчып кээрил? Өзүп олурар ажы-төлүвүстү кем­ниг херектерже канчап киир­бес бис? Илеткелчи В. Хүлер ка­бинеттерге планнар чогаадып олурбайн, бажың-балгаттарже барып кирер, чогумчалыг эвес өг-бүлелерни доктаамал хынаар деп изигленди. Хире-хиреде рейдилер кылдынып турар, ол шын, ынчалза-даа өг-бүле бүрүзүнге, ажы-төл санынга контролер тургузуп каар деп чүве каяа болдунар ийик. Ийе харын, чогумчалыг эвес өг-бүлелерни хайгааралдан дүжүрбези, шынап-ла, кабинет иштинден уштунуп, чон ортузунга ажылдаары чугула. Арагалаар, ажы-төлүн тоовас ада-иелерниң мээ-медерелин оттурар, угаан-сегээнин сергедир чүве-дир ийин. Башкылар база кижизидилгеден арай хоорулчак, чүгле школа программазы-биле өйлешкен деп болур. Ада-иениң уруг-дарыг кижизидилгезинге үе-шагы-даа, кичээнгейи-даа, сагыш човаашкыны-даа кудулаан. Аштап чоруур ажы-төлдү канчап оода тоттур чемгерер аргалар тыварыл? Чүнү канчалза экил? Олча-ажык тып оорланмас, бак чүвеже бажын сукпас кылдыр канчап өөредип алырыл? Бө­гүнгү чалыы салгалывыс кандыг бо­луп турар-дыр, келир үеде ын­дыг ниитилелди алыр бис.
 Конференцияның кол темазы – келир үе дугайында сагыш човаашкын кандыг деңнелде болуп турарыл? Айтырыг ажык хевээр, аңаа чаңгыс сөс-биле харыы бердинмес. Көрүңер даан: чыл санында социал хоргаадал (приюттар) черлеринче ийи муң ажыг ажы-төл кирип турар чүве-дир. Ада-иези бар, ол хиреде социал өскүс. Бо чүү деп чүвел? Уруг­лар садтары чедишпес, бөгүнде 12,3 муң ажы-төл садик барбайн, оочурлап турар. Школалар база чедишпес, мырыңай сес школа үш ээлчеглиг апарган. 
Келир 2019 чылдан 2021 чылга чедир Тыва Республикада назы четпээннер ортузунда корум-чурум, кем-херек үүлгедиглерин болгаш хайгаарал чок чорукту болдурбазының чылдары кылдыр санаар, аңаа профилактика чорударының күрүне программазын боттандырып эгелээр дижип турдулар. Ындыг-ла болзунам, ажы-төлүвүс дээш бүгү күжүвүс-биле кызып, шырбайып ажылдавас болзувусса, ада-иелер деп бедик атты эдилээр эргевис-даа чок. Хамык ужур – бөгүнгү социал-экономиктиг байдалды экижидери, эки-чаагай амыдырап-чурттаары. Ол бистиң бодувустан хамааржыр. Чалыы салгалдың салым-чолу – улуг кижилерниң, ада-иелерниң холунда.
Надежда ЭРГЕП.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.