1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Аяк шайны аартап ора...

БИРГИКЛАССЧЫЛАР

Республикада бир улуг школаларның бирээзи Кызыл хоорайның Түлүш Кечил-оол аттыг  № 3 ортумак школазынче биргиклассчылар эртем-билигниң чадазынче баштайгы базымны артап киргеннер. Чаа өөредилге чылында бо школаже 9 биргикласстар өөренип кирген. Арыг, чырык, чараш  дериттинген  класста көк-көк чаңгыс аай формалар кеткен бичии чаштар олурупканнар.

Дээди категорияның башкызы Зульдана Диин-ооловна Чигжиттиң 1 «е» клазында 37 чаштар бар. Дүүн чаа уруглар садтары барып турган чаштар бөгүн эртем-билигниң бирги чадазынче шилчип, өөренип кирипкеннер. Оларның аразында рюкзагын угбас чыгыы бичии, чолдак оолдар-даа, курзук кыстар-даа бар, дыка чаптанчыг. Кичээл үезинде эжик артындан бүдүү дыңнаарга, кушкаш оолдары ышкаш чыжырткайнчып, шимээргеп турарлар. Ынча хөй чаңгыс черге олуруп шыдавас, шимээнниг тенекпейлерни Зульдана Диин-ооловна бодунуң дыңзыг үнү-биле, кичээнгейни хаара тудуптар тайылбыры-биле оожургадып алыр болду.

Бо школада өөредилгеден аңгыда, спортчу, музыка талазы-биле, угаанын сайзырадыр янзы-бүрү бөлгүмнер ажылдап турар. «Бир дугаар класс шагында ажы-төлүңерни чалгааравайн, акшаңар харамнанмайн, бир-ле секция азы кружокче киирип алыңар. Хоорайның ужу-кыдыында школадан дашкаар өөредилге төптеринде янзы-бүрү бөлгүмнер ажылдап турар. Ылаңгыя оолдарны спортчу секцияларже киирип алырга  школа соонда шериг, камгалал өөредилге черлеринче киреринге албан эртер шылгалда болур. Бичии кижиниң угааны сайзыраары-биле салааларын ажылдадып тургаш, саазын-биле кылыглар кылыр, даараныр, аргыттынар бөлгүмнерже киирип база болур силер» —деп дыка эки сүмелерин ада-иелерге берип турду.

Чаа өөредилге чылы-биле база Башкылар хүнүн таварыштыр шупту башкыларга чымыштыг ажыл-ижинге улуг-улуг чедиишкиннерни, ак орукту күзеп тур мен.

Алдынай СОЯН.

* * *

БАШКЫЛАРГА

Башкы кижи чажындан-на кижизидип,

Баарым чылдып, чырыткы бооп, орук айтыр.

Базым бүрү чагып-сургап, өөретпишаан,

Баштап чоруур чайынналчак сылдызым дег.

 

Башкыларга четтирдим деп

Байыр сөңнеп, чылыг сөстен бараалгадыыл.

 

Салгалдарга быжыг билиг чедирер дээш

Сагыш аарып, дыжын уттуп, туржуп чоруур,

Олча-кежик, ынакшылга чалгынналгаш,

Өөрүшкүнү башкы биске шаңнап чоруур.

 

Башкыларга йөрээл сөстен сөглеп чоруул,

Магаданчыг, чараш ырдан ырлап берээл.

 

Башкывыстың изеп кааны кокпа-биле

Базымывыс улам дыңзып, орук узап,

Чаагай, чараш келир өйже дидим базып,

Сагыш ажык, чалгынналып чоруулуңар.

 

Башкыларның чылыг сөзүн сактып чоруул,

Байырлалдан байырлалче утпайн чоруул.

 

Чазын тараан үрезини дүжүткүр бооп,

Салгалдары буян-чолдуг чонун өөртүп,

Дээрниң шыпшыын, далай дүвүн шинчип чедер,

Делгем, чаагай үүле-херээ төнмес болзун.

 

Башкыларга узун назын күзеп каалы,

Магалыг чаш чүрээн өөртүп чылдып чорзун!

                           Клара ДОРЖУ,

ТКУ-нуң башкызы. Кызыл хоорай.                    

* * *

КЫЗЫЛ-ДАВАН ИЗИМ ДИЛЕП…

Өске черден чедип келгеш,

Өөм орнун көрүп чордум.

Авам,ачам одаа өшпээн,

Ажы-төлү кыпсып чорлар.

 

Кызыл-Даамның алаагында

Кызыл-даван изим дилеп,

Шагда «ырап, ужа берген»

Чашкы шаамны манап ор мен.

 

Калган күжүр акыларым

Каткы-хөглүг челзип келгеш,

Көп-Сээгейим шынаазында

Көскүлеңнеп халытканзыг.

 

Сакпак адаа саргып келир

Сактыышкынның саламынга

Саарыгның даажы безин

Шала оожум апарганзыг.

 

Курбустудан өгбелерим

Хуулгаазын кыйгы салып:

«Саймааралга алыспа!» деп

Чагып-сургап турганзыг-даа.

 

Хөрзүнүңден, төрээн черим,

Хөрек душка хойлап алыйн.

Күжүм немеп, шыдал кирип,

Хүнче уткуй аъттаныптайн.

Тараа ОССУР,

 Хемчик ортумак школазының башкызы.

Тээли суур.

* * *

ШКОЛАВЫС — УЯВЫС

Школаны доосканывыс үеден бээр

Угжок ырап, дөртен чылдар эрте берди.

Ынчалза-даа чалыы үем, эжим-өөрүм,

Ынак школам, башкыларым уттундурбас.

 

Уя болган школавыстан үнген соонда,

Ужудукчу, эмчи, башкы, экономист,

Эртемденнер, ажылчыннар, малчыннар бооп,

Эргим школа адын черле сыкпайн чор бис.

 

Эрткен үе херечизи арыннарда

Элеп читпес сыгыглар бооп хуулган-дыр.

Хилиң кара, дыдырарган  чажывыста

Хүнге чайнаан мөңгүн хыраа чайнай берген.

 

Амыдырал нарын, берге оруктары

Аай-дедир бисти октап, шенезе-даа,

Четчележип, кыйгы салчып, чыглып келгеш,

Чеден бештээн школавыс алгап тур бис.

Татьяна ИРГИТ,

хоочун культура ажылдакчызы.

Кара-Хөл сумузу. Бай-Тайга кожуун.

* * *

ОЮЛДУР НОМЧААН

Ынчан ийиги класска өөренип эгелээн ышкаш бис, сактып орарымга. Партада кады орар эжим Артизан. Номчулга кичээлинге сөстү номчуп чадап-ла олур.

Башкывыс дыңзыг үн-биле:

— Эки, таптыг номчуп көрем, Артизан! – деп негеп-ле тур.

Эжимге арай болчуксап-даа, чөгениксеп-даа, иштим дээрге ий-ле. Артизан айтыр салаазы-биле номда бижээн сөс адаан, дырбактай аарак, катап-катап шыйып, ону үндүр номчуп чадап-ла ор. Башкының негелдезиниң шыңгыызындан ийикпе, азы бодунуң девидээнинден чүве ийикпе, эжимниң дери  хаваандан сыстып үнүп келген. Ынчаар номчуп чадап олургаш, эжим сөстүң адаан оя дырбап алган.

Башкы ооң чанынга келгеш, сөстүң адаан оя дырбап алганын көргеш, та кээргээни, та чаптааны ол, Артизанның бажын суйбааш, сөстүң баштайгы слогун чаа-ла адап чорда, эжим сөстү долузу-биле чыккылады адап үндүрүптү. Мээң өөрээнимни чүге деңнээр, — класс ишти чырыш диген.

Башкы:

— Эр хей, Артизан. Сөстү оя номчудуң – деп мактап кагды.

УГААНЫВЫС АНАА БОЛГАН

Ол шагда кыжын хөмүр-даш одавас, Улуг-Хемниң ортулуктарында алаактарда кургаг талдарны, чырааларны кескеш, бажыңнарга чүдүрүп эккеп алгаш, оттулар чүве болгай.

Малчын-оол, Достай-оол база мен үжелээ шанактарывыс сөөртүп алгаш, аалакче ыяштап кирдивис. Оруувуста дош чайындылай берген болду. Ону ояр арга чок, ол-бо чарыкта бедик эриктер. Сүзүп кеже бердивис. Шанактарывыска кургаг ыяшты долдур чүдүргүлеп алгаш, дедир чаныптывыс. Дошка келгеш, чүъктүг шанактарывысты сөөртүп чадай бердивис. Дем чаа сүзүп кешкен чайындывыстың суу идиктеривиске шак доң кылдыр доңуп калган, кылаштаарывыска тайгактаар.

Достай-оол:

— Кыламаны ачам «Суг кырында дош көвүрүг чыдыр» дээш, тоовас, кылаштап эрте бээр ийик – дигеш, бурунгаар дап бергеш, час ойта дүшкеш, чукшуузун тудуп, човууртап чыдыр. Малчын-оол биле мен эживисти шоодуп, кыламаны уттупкаш, аажок каттыржып тура, тайгаш база соңнуг-мурнуг ойта кээп дүшкүледивис. Каттырар харык-даа чок чыдыр бис. Мээң бажым дээрге дүүлээр, эжимниң база ындыг болган чадавас. Баштай ушкан эжин кочулавас деп чүве ол-дур. Олура үңгеп, шанактарывысты демнежип тыртып чорааш, кыламадан арай деп-ле үнүп келдивис.

Достай-оол бажын ол-бо туткулааш:

— Баштарывыста мээвисти сээдеңнедир, менээредир ушкулап алдывыс – дидир. – Ам чүнү-даа бодап, шээжилеп шыдавас, өөренип албас боор бис.

— Ындыг болза, угаанывыс хынап, саннарны казып, кадып көрээлиңерем – дидим.

— Эвээш оранныг саннардан эгелээр-дир – деп, Малчын-оол саналдады.

Саннарны казып, кадып шаг болдувус. Угаанывыс анаа болган. Омак-хөглүг чаныпкан бис. Кургаг ыяш эккелгенивиске ада-иевис өөрүп,  бисти мактап шаг болган.

 Дегут Демчик.

* * *

БОДАЛГАЛЫГ  ТЫВЫЗЫК

Шаг-шаанда бир ашак үш чүвени улуг суг кежирип чадап каан-дыр эвеспе. Ол болза бир бөрү, бир өшкү база бир чүък сиген чүвең иргин. Оларны чаңгыстап кежирбес болза, черле хоржок. Өшкүнү бөрүге, сигенни өшкүге чиртпес ужурлуг. Ынчангаш бүгү-ле аргазын хайдынгаш, мырыңай-ла чадашкан. Ол-ла ынчап хилинчектенип, ыңай-бээр кежип чадап турда, экизи көрген, бир угаангыр-сагынгыр ашак таваржып келгеш, арга-сүмезин кадып-тыр эвеспе. Чүгле ынчан ол ашак улуг сугну ол-бо сүзүп тургаш, кежиртинип алган иргин. Ашак кандыг арга-биле өшкүзүн бөрүге чиртпейн, а сигенин өшкүзүнге амзатпайн хемни кеже бергенил, боданып көрүңерем?!

Харыызы: Баштай өшкүнү кежирип каапкаш, катап кежип келгеш, бөрүнү кежирер, оон өшкүнү база катап дедир кежирер, аңаа баглап кааш, ам сигенни кежире бергеш, бөрүнүң чанынга каапкаш, катап кежип келгеш, өшкүзүн кежирип аппаар.

 

Тывызыктажыылам

Он оолдуң

Ортаазы чаагай.

(Ортаа салаа)

Куй иштинде

Кулунчак дешкилеп тур.

(Дыл)

Ала аъдым

хыл кажаалыг.

(Карак)

Дег-дег дээрге,

Дээшпес.

Дегбе-дегбе дээрге,

Дегжир.

(Эриннер)

Аптарам ишти

Ак кажыктарлыг.

(Диш)

Өттүнчектиң

Өөгүн чежип чададым.

(Көрүнчүкте дүрзү)

Карак чивеш аразында

Каяа-даа чеде бээр.

(Бодал)

Yне калбаң,

Кире калбаң.

(Эжик

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.