1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Аяк шайны аартап ора...

ХҮР-КҮЖҮГЕТТЕРНИҢ БАЙ-ХЕЛИҢ

(Төөгү чугаа)

Шаанда Тываның эң улуг кожууну Бээзи кожуунга 17 суму бактаап турган. Оларның эң байы Күжүгеттер сумузу чүве-дир. Күжүгеттер сумузунуң девискээри Алаштың, Актың үс­түү бажындан чаттып баткаш, Чолалыг сынга четкен.

Күжүгеттер боттары аразында Хүр-Күжүгеттер, Кул-Күжүгеттер деп ылгалып турганнар. Хүр дээрге бай-шыдалдыглары ол. А оларның малын малдап чорааннары – Кул-Күжүгеттер.

Күжүгеттер сумузунга өскээртен келген кижилерни хүлээп албас,  кызып-кыйып  үндүрүптер, азы чок болза, амбын нояндан таңмалыг бижик эккел дээр улус-тур. Хүр-Күжүгеттер биле Кул-Күжүгеттер аразында кудалашпас. Бир эвес Хүр-Күжүгет Кул‑Күжүгеттен кыс алыр болза, кыжырып, шоода бээр. Оон кедерезе, хүлүп-баглап алгаш, эриидеп тургаш, ынаа кыстан оолду чарып каар. _штүг чүве дег, Кул-Күжүгеттерниң кыстары эң чараш бооп төрүттүнер турган ышкажыл.

Тываны чагырып турган Моолдуң хааны Бай-Хелиңниң бай-шыдалын көөр дээш, кара киш, хүрең кундус, кызыл дилги,  көк бөрү, ак дииң кештери өлүк-маңнык дужаар кылдыр аңаа үндүрүг онаагаш, ол бүгүнү чаңгы дужаалдыг кижи эккеп дужаазын деп чарлык үндүрген.

Бай-Хелиңниң улуг оглу чаңгы дужаалдыг чүве-дир. Бир-ле хүн чүү боор, Байыр  чаңгы-даа өлүк-маңныкты алдан тевеге чүдүргеш, Моолдуң Улаан-Кум кодага чедире берип-тир. Бүгү Тываның тос кожууннарындан чаңгылар ында чыылган бооп-тур. Байырны көрүп кааш, чаңгылар шупту тура халышкан. Күжүгеттер сумузунуң байы Бай-Хелиңниң ат-сураа ол хире бедик хүндүткелдиг турганы ол-дур ийин.

Сагаан хаан магадап, Күжүгеттерниң чаңгызын дөр бажында шокар олбукче чалап олурткаш, чиң сарыг шайын кудуп, чигир-боовазын салып, хүндүлеп орган дээр чүве. Шайлап,чемненген соонда, Байыр чаңгы эккелген өлүк-маңныын силгип тудуп, хаанга сунуп, бараалгаан-дыр эвеспе. Кештерниң шынары шуут тергиин, киштиң каразы киштен артык, дилгиниң кызылы дилгиден артык, кундустуң хүреңи кундустан артык, бөрүнүң көгү бөрүден артык бооп-тур. Сагаан хаан өөрүп байырлап, Күжүгеттерниң Бай-Хелиңниң бай-шыдалдыынга ылап-ла бүзүреп, тываларның аразында аңаа  чедер  бай  чок-тур  деп түңнел кылган иргин. Бай-Хелиңниң оглу Байыр чаңгыга чагырыкчы эрге-дужаалды бергеш, Күжүгеттер сумузунуң бажынга олуртур деп чарлыкты Сагаан хаан үндүрген.

Байыр чагырыкчы чурту Алашка келгеш, Эзим-Адаа деп черге улуг хүрээ туттурган. Бай-Хелиңниң ортун оглу Дойбу хүрээниң камбы-ламазы болган. Кончуг дээн чээрби бени хүрээниң дериг-херекселинге, каасталгазынга Моолдан орнап, хүрээни кайгамчык чараш кылдыр каастаан чүве-дир.

Бээзи кожууннуң чыыжынга хүрешке чылдың шүглүр мөге Күжүгеттер сумузунга турган. Ол дээрге Арбак оглу Күжүгет Лопсаң. Кончуг-даа мөге эр. Ийи кумза сарыг шайны холунуң бирээзиниң бажынга туткаш, девип үнүп келир. Бир кумза шай дээрге кулузун хааржакта чээрби чеди калбак сарыг шай-дыр. Бир-ле катап тулган дээн эрлер мөөрейлешкеш, Арбак оглу Күжүгет Лопсаң хунан аскырны чүктепкеш, шөлээн базып чоруй барган дээр чүве.

Бай-Хелиң бир-ле катап Оюннарның эң байы Ажыкай бээзи-биле кудалажып көрзе кандыг боор деп бодап алгаш, тулуптай сойган ийи сарлык кежинден кылган кончуг улуг көгээржикке тос таңма паштар ишти араганы куткаш, каш ирттиң эъдин чиңнеп быжыргаш, хеймер оглу Сүрүңнү эдерт­кеш, Алашты куду баткаш, Хемчиктиң Ак-Мажалыктааш, Таңды сынның эдээ Шаңган деп черниң үстүнде Межегейге чурттап турган Ажыкай бээ­зиниң аалынга келгеш, кулуннуг бе өртектиг сарала кадаан, алдынналчак кара киш кежин сунуп бараалгааш: «Сарыг баштыг кызыңарны меңээ кызым кылдыр берип, бо олурган сарыг баштыг оолду оол кылып ап көрүңер» — дээш, алдын-шокар кундагага арагазын кудуп сунуп-даа турган Бай-Хелиң иргин.

Ийи бай чеди хонукта үзүк чок Межегейниң чону-биле байырлап келген дээр чүве. Чорук-херек-даа чогуп бүткен. Адактың сөөлүнде Ажыкай бээзи мынча деп чугаалаан: «Бай-шыдалдыывыс шенежип көрээлиңер. Аалыңарга баргаш, он беш хонгаш чедип келиңер. Ол өйде чүс кара буганы үскеш, кажаалап каан турар эвес мен бе. Магадап көөр силер». Ийи кудашкы ынчаар дугурушкаш, ам-на чарылган.

Дугурушкан үезинде Күжүгеттерниң Бай-Хелиң Оюннарның байы Ажыкай бээзиниң аалынга чеде бээрге, ийи улуг кажаа иштинде кончуг-даа семис-шыырак, даады-ла дөңгүр кара бугаларны бежен-бежен кылдыр кажаалап каан турган-дыр эвеспе. Бугаларны магадап көрген соонда, Бай-Хелиң тургаш: «Бугаларны ажыдыптыңар» — деп чугаалаан. Бугаларны ажыдыптарга, олар тос аңгы чүкче тарады маңнажып чорупканнар.  «Ажыкай бээзиниң бодунуң малы болза, кодан чанындан ыравас-ла болгай. Бо-даа анаа эвес-тир» деп, Бай-Хелиң иштинде бодап каан. Он хонгаш Ажыкай бээзи Бай-Хелиңниң аалынга чеде бээр кылдыр дугурушкаш, ырак-узак Алаш хемде аалынче чанып чорупкан Бай-Хелиң чүвең иргин.

Ажыкай бээзи болчашкан хүнүн бодап, үдекчилерин эдерткеш, та каш артты ажып, та чеже хемни кежип чорааш, Хүр-Күжүгеттерниң Бай-Хелиңниң аалынга чеде берген чүве-дир. Ооң аалынга чоокшулап келгеш, шупту-ла кара-кара карактарлыг, кыскыл аъттар оъттап чоруурун кайгап, магадап көрген. Оларның саны таптыг-ла чүс болган.

Бай-Хелиң Ажыкай бээзин боду барып уткуп, хүндүлээр шаа-биле хүндүлээн чүвең иргин. Ийи кудалышкы аштанып-чемненип, төнмес-батпас чугаазын чугаалажып орда: «Силерниң эгин ажыр эттиг, бажын ажыр малдыг, байыңар-даа ылап-тыр. Кара-кара карактарлыг, кыскыл чүс аъттар силерниң сүрүүңер дээрзи шын-дыр. Чүс кара буга мээңии эвес, тос чүктен чыгган чү­ве. Моон ыңай силерниң-биле байыыргажып турбайн, сарыг чаштыг кызымны силерге келин кылдыр айның чаазында, хүннүң экизинде бээр мен» — деп-тир.

Шынап-ла, айның чаазында, хүннүң экизинде Алаштың Ортаа-Шивилигге Хүр-Күжүгеттерниң Бай-Хелиңниң хеймер оглу Сүрүң биле Оюннарның Ажыкай бээзиниң уруу Оржуңмааның кудазынга ара-албаты хөй чон чыглып, аныяктарның аас-кежиин алгап-мактап, үш хонук дойлап келген дээрзин өгбелерниң солун чугааларындан дыңнаан мен.

         Седип-оол Иргит.

Тээли.

Александр ПУШКИН

ЧЕЧЕК

Кагдынган ном арнын ашкаш,

Кадырып каан чечек көргеш,

Эъдим-чүрээм шимирт диди,

Элдеп-эзин бодал кирди.

 

Кандыг чазын үнген ирги?

Кандыг черге турган ирги?

Кандыг кижи чулган ирги?

Кайызы маа салган ирги?

 

Сагыызын дээш салып каан бе?

Чарылган дээш салып каан бе?

Хемге, хөлге тояап чорааш,

Келген кижи салып каан бе?

 

Ол кыс, ол оол дириг бар бе?

Оларның ам чурту кайдал?

Олар шак бо чечек ышкаш,

Оңуп, кадып калганнар бе?

1828 ч.

 

   СИЛЕРГЕ МЕН ЫНАК ЧОРДУМ

Силерге мен ынак чордум: сагыжымда

Ынакшылым хөмүрерип өшпээн дег-дир;

Ынакшылым силерлерни дүүретпезин,

Силерни мен муңгарадыр хөңнүм чок-тур.

Силерге мен бүдүү, херик ынак чордум,

Өжээргеп-даа, коргуксап-даа чоргулаан мен,

Силерге мен ынак чордум, шынчы чордум,

Өскелерге ынак душтук болуңарам.

1829 ч.

          Монгуш КЕНИН-ЛОПСАН орузундан очулдурган.     

 

Сильва Капутикян

КЕЛБЕЙН БАРДЫҢ

Келбейн бардың… Муңгаралдан айдың ай-даа

                                                                                     караңгыже дүнү берди.
Кээргенчиг чүрээм хөөкүй манаашкындан,

                                                                         ээнзирээн кудумчу-ла.
Ылым, чылым, даамчыргай дүн.

             Ынаар-ла-бир ырак черде кылаш даажы…

     Ылап топтап дыңнааландым.

                                                  Кайнаар углаар чорумал боор?
Манаашкынның чалбыраажы ам-даа өшпээн,

                                                                  отчугажы көстелбишаан.
Идик даажы дыңналы-дыр, чоокшулаан,

                                                  улам тода, ырак эвес.
Илдик чокка кулажылап базып олур,

                                                                 эргинимче чоокшулап орган ышкаш…
Манап ор мен, ынчалза-даа эртип бар чор,

                                                                           мээң аалчым эвес-тир сен.
Чүрээм күжүр аарышкыдан

                                                  ондап-остап кударай-дыр.
Чүге-ле ийик, кижи бүрү

        таптай базып эрткензиг-даа…

Наталья Салчак орузундан очулдурган. 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.