1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

АЯК ШАЙНЫ ААРТАП ОРА...

Анатолий Моңгуш

ЭРГИМИМНИ

Ырак, чоок-даа чорук чорааш,

Ыржым дүне азы хүндүс

Бажыңымга чедип кээрим

Манап орар эргимимни.

 

Чылыг сөзү, эргеледии

Шылаанымны дыштандырар.

 

Оттуг-көстүг, аъштыг-чемниг,

Оглун-кызын эргелеткен,

Салгалдарым чаяакчызы

Чассып чоруур эргимимни.

Үнген-кирген төрел чонун

Үдеп, уткуур буяныымны.

 

Чалыы шаамда болчашкаштың,

Чайгы даңны уткуй базып,

Белен эвес чуртталгамга

Мени чүглээн эргимимни.

 

Авай ышкаш ава болган

Аксым-кежии эргимимни.

2010 чыл май, Кызыл.

ДҮВҮРЕЛИМ  ЭСКЕР,  КЫЗЫМ

Аваң, ачаң чырык черде дириг чорда,

Ажыл-ижиң, туружуңну быжыглап ап,

Ак-көк дээрлиг оран-чуртуң дагып, чаартчып,

Ажы-төлүң сургап өстүр, үжүр кызым.

 

Аас-дылы ойда-кайда тенектерден

Арай ырап, кичээнгени дээре боор оң.

Эрес, кежээ, могаг билбес, ажык, бөдүүн,

Эриг баарлыг кижилерден туттун, кызым.

 

Ховар кежик, ууттунмас олча дүшсе,

Кожа ол-бо эштериңге сартыктап чор.

Соңнуг-мурнуг аваң-ачаң бурганнаарда,

Чоргаар сеткил, хоюг караан шимер кызым.

Болат  МААДЫ.

Каа-Хем  кожуун. Дерзиг-Аксы  суур.

Кажан-чежен дыңнаАр мен аан!

Тывавыстың кыдыы болур булуңчукта

Дыка ырак ында бир-ле сууржугашта

Сагыжымга бо-ла кирер кысчыгашка

Сарыым бол деп сөглээр дээштиң чадашкан мен.

 

Айтырыымга харыылавас, хүлүмзүрүүр,

Арай менден эгенгензиг каттырып каар.

Артык сеткил бодавайн турары бе?

Азы мени эжи кылдыр сактаан чоор бе?

 

«Оода мени далаштырба» дээри кайыл,

Он-даа чылда ойталавайн манаарым кай!

Чыглы берген тааланчыг чымыш-биле

Чылдар ишти эргеледип чоруурум кай!

 

«Шүүттүг-дүр сен, шаптык катпа» дээни кайыл,

Шүлүктерим олчаан муңгак артары ол бе?

«Саарзык чоруур салымымга эш бол» дээрин

Сагыш хандыр кажан-чежен дыңнаар мен аан!

Эрес Кол.

 

  АВА ЧАГЫЫ

Ыяштарның тудуш өзер бүрүзү дег,

Ынак төлү ава кижээ ханы тудуш.

Ак-көк дээрде ушкан куштар авашкылар,

Арга черде аңнар безин авашкылар.

 

Ие кижээ – төлү эргим болбайн канчаар,

Иштии хойга, өпей ырлап чассыда бээр.

Идегели, өөрүшкүзү өзүп орар салгалынга

Ишти-хөөнүн сөглеп, чагып, сургап орар.

 

Чуртталгаңга сорулганы салып ап чор,

Амыдырал утказын шын сайгарып көр,

Эжиң-өөрүң найыралын быжыглап чор,

Эмин эрттир сеткил кадыг, хөөннүг чорба.

 

Амыдырал нарын база              дыка кыска,

Ажыктыг дээн чүүлдерни кылып чору.

Чонуң, өөрүң, бичии чашты хүндүлеп чор,

Чагаан чагыым, хажытпайн сагып чору.

Азията Серээ.

үр. Дус-Даг суур.

Езулуг херээжен кижи

Езулуг херээжен кижи кажан-даа көөргеттинмес. Кажан-даа мактанмас, кымны-даа бактавас.  

Езулуг херээжен кижи эр кижилерни хүндү­­лээр, оларның четпестерин өршээр.

Езулуг херээжен кижи өске херээженнер-биле кажан-даа маргышпас. Бодунуң   төлептиин   аажы-чаңы, ажыл-херээ-биле бадыткаар.

Езулуг херээжен кижи багай эр кижиниң ба­гын суравас, ону сургавас – чарлып чоруй баар.

 

Бичии уруглар-биле ойнаар тыва оюннар

КИЖИРГЕНИР КОЛДУКТАР

Уруу (оглу) биле авазы ойнаар. Уруу ийи холунуң он салаалары-биле «чадыр» тудуп алыр. Авазы салаа «чадыр» аразында хос черлерже айтып ытпышаан айтырарга, уруу харыылаар.

-- Бо чүл?

-- Дөгерер Улуг-Эргек-тир.

-- Бо чүл?

-- Бажың тудар Бажы-Курлуг-дур.

-- Бо чүл?

-- Оорлаар Ортаа-Мерген-дир.

-- Бо чүл?

-- Уруктаар Уваа-Шээжең-дир.

-- Бо чүл?

--Паштаныр Матпаадыр-дыр– деп уруу харыылаарга, авазы:

-- Чуп-чудурук,

Бип-билек,

Кып-кыры,

Шеп-шенек,

+п-өжүн,

Оп-оорга,

Эп-эгин,

Кижиргенир колдуктар,

Кичик-кичик-кичик – дээш, кижиргендирерге, уруу чадырландыр тудуп алган салааларын адырбайн, кижиргенмезин, каттырбазын кызыдар.

 ЫЗЫРАР ЫТ

Авазы биле уруу (оглу) ой­наар. Оглу холдарының салаа­ларын чадырландыр тудуп алыр. Авазы «чадырның» хос черлеринче айтып айтырар, уруу харыылаар.

-- Бо чүү чүвел?

-- Сарыг ыдым чыдыны-дыр.

-- Ыдың мында бе?

-- Ыдым сарыг-суглуг хууң артында.

-- Сарыг-суглуг хууң мында бе?

-- Сарыг-суглуг хууң чадыр иштинде.

-- Сарыг ыдың чүнү канчап чыдыр?

-- Сарыг ыдым хууңда сарыг-суг ижип чыдыр.

-- Чадырың иштинче кире берейн бе?

-- Сарыг ыдымга ызыртып алдың, халак!

Хар-хар-хар… -- дээш, уруу ыт ээрерин өттүнүп «ызырар» деп баар­га, авазы салаазын дес­тирер, уруу «ызырар» дээш сүрер.

 

Уругларның чугаазын сайзырадыр дүрген чугаалар

Шынаалаза—

Шыргай арга.

Аргалаза –

Арай кадыр.

Кадырлаза –

Каскак озаң.

Озаңназа –

Орук-кокпа.

Копкалаза –

Хорум көшке.

Көшкелезе –

Көк туман.

Туманназа –

Тудуш меңги.

Меңгилезе –

Бедик чалым.

***   

Чарык паш

Чавалаттынза,

Чавалаттынгай аан,

Чавалаттынмаза,

Чавалаттынмаайн аан.

 

Майгын өг

Баганалаттынза,

Баганалаттынгай аан.

Баганалаттынмаза,

Баганалаттынмаайн аан.

 

Каастанырының бөдүүн аргалары

Херээжен  кижи  кезээде каас-коя кеттиниксээр. Чаа хеп сатпайн, хөй акша-төгерик чарыгдавайн, чараш, көрүштүг кылдыр кеттинериниң бөдүүн аргалары бар. Чижээлээрге, шарфты ажыг­лап болур. Моюнга ораагаш, мурнунче узун кылдыр бадырып каан өңгүр шарф хе­рээжен кижиниң дурт-сынын бедик, дорт кылдыр көзүлдүрер. Шарфты моюнга баглаары база албан эвес, чаңгыс аай чырык өңнүг хеп кеткеш, өңгүр шарфты аянныг кылдыр куржанып алыр болза, херээжен кижи бир янзы кылдыр көстүр. Шарфты аржыылданып база болур. Өңнүг шарфты бажын долгандыр аржыылдангаш, уштарын хөрээнче бадырып алган херээженче эр кижилер дораан-на кичээнгей сала бээр. Чаңгыс ол-ла шарф­ты өйлеп-өйлеп моюнга ораап, куржанып, аржыылданып чоруур болза, ону кым-даа белен эскербес – чүгле чарашсынып көөрлер.

* * *

Бир эвес херээжен кижиниң дурт-сыны бедик болза, узун дургаар чиңге хээлиг хеп кеткен херээ чок, чүге дээрге ынчан ол шиштегер кылдыр көстүр.

Узун дургаар чиңге хээлиг хеп чолдак, матпагар дурт-сынныг херээжен кижилерге тааржыр. Ындыг хептигде оларның дурт-сыны бедик ышкаш кылдыр көстүр.

Чолдак болгаш матпагар херээжен кижилерге доора дургаар хээлиг хеп кедерин саналдавайн турар. Чүге дээрге ындыг хептигде олар улам чолдак, метпегер ышкаш кылдыр көстүр.

 

Оран-бажыңыңар кезээде арыг болзун!

Сагыш-сеткилиңер чиик-сергек турда, бажың иштин аштапарыглаңар. Ынчан ажылыңар чиик, бүдүнгүр боор.

Өрээл иштин арыглап­аштаарының мурнунда ойнаарактар, чуруктар дээн ышкаш янзы-бүрү үүрмек эт-септи шала кырынга чаңгыс черге бөле салып алыңар. Ынчан оларның турган черлерин чүлгүүрү, аш­таары белен боор.

Довурак-доозун колдуунда куду төктүп бадар болгай. Ынчангаш баштай эң бедик черлерде довурак-доозунну аштааш, чоорту куду арыглап бадыңар.

Шкаф, стол, диван дээн ышкаш эт-севиңерни аштапарыг­лааш, шала кырында бөле каап каан үүрмек эт-септи аштап, чуггаш, турган черлеринге дедир салгылап, аскылап каңар.

Ам-на шаланы чуп үндүрүптүңер. +рээл ишти кылаң-тас боор.

Кухняны, ваннаны дээш, өске-даа өрээлдерни мындыг аайлыг аштаар   болзуңарза, эвээш күш үндүрер силер.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.