1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Аяк шайны аартап ора...

ЧАА ЧЫЛГА ЙӨРЭЭЛ

Бурун шагдан тыва улус

Бурганнарга тейлеп чораан.

Чашкы шаамдан билип келген

Чүдүлгевис уттундурбаан.

 

Долаан Бурган, сылдыстарже

Тос-карактап чажыым чажып,

Тыва чонум чыргалы дээш

Тариналар номчуп ор мен.

 

Эртен үнген хүннү уткуй

Эскен шайым үстүн чажып,

Эңме-тикчок көвей чонга

Эки сөстер йөрээп ор мен.

 

Арат-чонум аарывазын,

Ажы-төлү кадык чорзун.

Аяк шайым үстү-биле

Аржаанымны сөңнеп тур мен.

 

Аас-дыл турбазын дээш,

Артыш кыпсып тейлээли.

Аъш-чемни дээжилеп,

Аянналдыр каастаныылы.

 

Аът чылы моорлап келди,

Ак сүттүг  уткуулуңар!

 Май-оол МОНГУШ.

Кундустуг суур.Каа-Хем кожуун.

 

АЪТ ЧЫЛЫ КЕЛДИ!  

Чаа чыл — Аът чылы

Чаларап, моорлап келди!

Аас-кежикти, аян ырны

Арат чонга шаңназын.

 

 

Аът — ажылгыр, кежээ.

Аңаа шупту деңнежиили.

Аът — хедер, тевер,

Арай оваарныылы!

 Чолдак-оол ОЮН.

 

Кышкы миниатюралар

Ала-сааскан

Чодурааның доңа берген каттарын кезек куштар чыглып келген үлежип ор. Чайын читкен шыйлашкынын дилээн дег, ала-саас­кан шураалыктап ужуп тур. Кыштың башкы сөңү боор кыжыраң соок, арыг хар Черни шуглай тударга чайгы изиг Хүннү чоктап, могаттынып ыглаан ышкаш, эрий-дир.

Дүжүт

Ширбиил биле ыяш хүүрек ажылывыс доозулган дээнзиг  азыг черде туруп алган. Тараа шаңын тазартыр-ла аштап каан. Ыт-кушка бээр диген арбай богун база бөлгеш, шоодайлаан. Тараа урган аңмаарны хирилээлер долганып, кире бээр үт дилеп, хиртиледир ужуп турлар.

Дүжүт ээзи хоочун ирей кавыскы хат хоруурга-даа, таакпызын кыпсып алгаш: «Чаагай чыл болгаш тур бо, оран-таңдым, өршээ!» –диген.

Сылдыс

Орай имир. Соок дүне дүлгээзинниг көрүштүг кыс чедип кээ­рин аазаан чүве.Аккыр негей тоннар кеткен шивилер-даа, хыраа чураан соңгалар-даа, харжыгаштар чаап турар казапча-даа, ондап-остаан күжүр бот-даа кысты манаан. Уруг келбээн. Чүгле харын ийи шиви аразында херип каан дег  сылдыс «доңа бердим, мени киир» деп чивеш дивейн ээрежи-дир.

Сагыш

Ол-ла бир бажың соңгалары  сагыжымда хөглүг чырыыр. Ийи бистиң хөлегевис чарлып чадап, салдынышпайн турган ийик.

 Салган одуң отчувайн ышталып-ышталып, көстели бээр. Эштериңниң аразында арагалыг дашка туткан кышкы кежээ мээң орган сандайымче кайгап ора, дыңнааланып, сактыр боор сен.

Орай такси

Кызыл шыпшың. Улус ам-даа одунмаан. Кыштың соогу парк чоогу септе сугну дош-биле бектеп алган. Дургаар баткан теректерниң чыскаалы таңныылдар дег, шириин болгаш ыыт чок. Кы­йыг бичии кудумчунуң ужундан орай такси үне халдып келгеш, кирер эжик тыппаан мени олурткаштың, чорупту.

Дилег

Шынным-на ол, сени черле сагынмас мен. Узун дүне сени черле кыйгырбас мен. Чырык кыпсып, соңга-хаалгам ажытпас мен. Уйгу-дүште сени адап, чоктавас мен. Чаңгыс дилээм – мурнумга бо көзүлбе, чуртталгамда муңгак, мөңге сактыышкын бооп артып каг.

Йөрээл

Чаа чылда Дээр-деңгерлерниң халывы ажыттынып, дилег, йөрээл, күзелдерни хүлээп алыр. Бурун дамчыыр чугаага бүзүревес болза хоржок: аарыг кижи кадыкшылды, төл чок кижи чаштыг боорун, акшазы чок байый бээрин, чаглак чоктар чаглакты, доңуп органнар чылыг кышты, хоругдаткан – хосталганы, дарга кижи эрге-дужаалды, ава кижи ажы-төлге кежик дилээр, чөнүк эне – амыр-дышты… Октаргайже кижилерниң кыйгы салган кү­­зели бүдер болзун, йөрээл доктаазын, өршээ!

Галина МАСПЫК-ООЛ.      

 

ХАРЖЫГАШ  

Чаап баткан харжыгаш

Чаагымга кээп хонуп алды.

Эргимимниң эң-не хоюг

Эриннери ошкаан-даа дег.

 

Аяар баткан чаш харның

Аялгазын дыңнап тур мен.

Тааланчыг, чараш аян

Танцы-самче чалаанзыг-дыр.

 

Ийи бистиң кожа баскан

Истеривис чуруп артар,

Чассыг харны чаптап,ойнап,

Чаа чылды кады уткуул.

Светлана Дачын-ХӨӨ.

 

 

ШАГ ЧОК ЧААП ТУР

Башкы харны кады уткаан

Байырымныг хүнүвүстү

Сактып келген санымда-ла,

Саймааралга алзы бээр мен.

 

Сактыышкыннар төнчү чокка

Сагыжымга чуруттунар:

Четтинишкен бистер ийи --

Сергек, омак, кежик,чолдуг.

 

Чылчырыктап, чайыннаан,

Чымчак чүң хар ужуп баткаш,

Ширтектелдир чапты берип,

Шимээн-дааштыг кыйырай-дыр.

 

Чааскаан бөгүн чоруурумга,

Чалгааранчыын, муңгаранчыын.

Чараш, аккыр харжыгаш-даа

Шаг чок, хөг чок чаап туру…

Светлана ДАЧЫН-ХӨӨ.        

 

СООК-ИРЕЙНИҢ БЕЛЭЭ

Чечен чугаа

Дагбалдай — хып дээн чалыы назын үезинде оол. Школаны энир чылын дооскаш, дээди өөредилге черинче кирип алган. Ол — улустуң эрге-чассыг, чаңгыс оглу. Чаа чылды ада-иези-биле кады уткуур дээш дыштаныр хүннер таварыштыр чанып келген. Төрээн суурунуң Культура бажыңынга Чаа чылдың бал-маскарадын сонуургап, ойнап-хөглеп кежээлээш, дүнекиниң 12 шак чедип турда, бажыңынче чанып келген.

Ава-ачазы амданныг аъш-чемин белеткээш, столун дерип алган, телевизор көрүп олурганнар. Оол оларның чанынга олура кааптары билек-ле, Россия Федерациязының Президентизи телевизорга көстүп кээп, Чаа чыл таварыштыр чурттуң чонунга байыр чедирген. Кремльдиң курантылары чаңгыланып, шактың согунчугаштары 12-ге кээрге, күрүнениң Ыдык ыры чаңгыланып үнген.

Дагбалдайның ачазы туруп кээп, алдынналчак баштыг шампанскоени «дарс» кылдыр ажыда каапкаш, ожук даштары ышкаш кылдыр салып каан үш хрусталь дашкаларны көвүктелдир хайныгып турар шампан-биле долдура каапкан. Авазы биле оглу база туруп кээп, дашкаларны тудуп алырга, бажыңның эр ээзи чаа чылда бүгү-ле чүве эки болурун күзеп, йөрээл салгаш, хүндүткелдиң чемин куткан дашказын кадайының, оглунуң дашкаларынга үскүлештирген.

Дагбалдай ава-ачазы-биле өөрүшкү-маңнайлыг аштанып-чемненип, Чаа чылдың «Ак-көк отчугажында» киржип турар ат-сураглыг артистерниң ыры-шоорун, оюн-көргүзүүн дыка үр сонуургап көрүп олуруп-олуруп, удуп чыдып алган.

…Хар-биле шугланган шиви-пөштерлиг арга ишти. Арыдыр аштап, чүлгүп каапкан күзүнгү дег, улуг төгерик ай черниң кырын дескизи-биле ак-чайт кылдыр чырыдып турган. Октаргай делгеминче тарадыр чажыпкан  кылагар шил бузундулары дег, көвей сылдыстар карактарын үзүк-соксаал чокка чивеңнедип турганнар.

Оол арыг иштиниң арыг агаарын харамдыгып тынып, хөвең дег, хоюг, чымчак харны сүзүп кылаштап чораан. Мурнунда турган бөкпек шивилерниң будуктары шимчеп, ожук-хары буруладыр черже дүжүп эгелээн соонда, мөңгүнден каастап кылган чулар, чүген, эзерлиг аът чедип алган Соок-Ирей уткуштур кылаштап үнүп келген. Аъттың чел, кудуруунуң дүгү салгын аайы-биле эстеп каап, эзериниң мөңгүн базыткыыштары ай чырыынга кылаңдыржып, чүгениниң суглуктары кыңгырткайнып чораан. Соок-Ирей Дагбалдайга чедип келгеш чугаалаан:

— Экии, оглум! Чаа чыл-биле!

— Экии, Соок-Ирей! Чаа чыл-биле!

— Чаа чыл дүнезинде арга-арыг кезип, агаарлап кылаштап чоруур экер-эрес оол-дур сен.Сеңээ белээм бо-дур – дээш, чедип алган чораан аъдының чуларының узун дынының ужундан тутсуп берген.

— Четтирдим, Соок-Ирей кырган-ачай — деп, оол амырап харыылаан.

— Челер-даа, маңнаар-даа аът чүве. Таптыг эдилээр сен, оглум – дээш, Соок-Ирей Дагбалдайның бажындан чыттай кааптарга, соолаш дээн.

Оолдуң уйгузу чаштап, сырбаш кыннып оттуп келгеш көрген – чанында аът-даа, Соок-Ирей-даа чок. Удуур өрээлинде орунунда чааскаан чыткан. Элдепсинип коргуксай бергеш, ачазын кыйгырган.

— Ачай! А-ачай!

— Чүү болду, оглум? Канчап бардың? –дээн соонда ачазы диртиледир халып келгеш, өрээлдиң сайгылгаанын кыпсы каапкан.

— Дүжей берип-тир мен, ачай. Корга бердим.

— Чүнү  дүжедиң ынчаш, оглум? – дээш, ачазы чанынга олуруп алырга, Дагбалдай дүжүн чугаалап берген.

— Эки дүш дүжээн-дир сен, оглум. Аът чылы моорлап кээрге, Соок-Ирей сеңээ белек кылдыр аът берген ышкажыл. Аът дээрге эр кижиниң сүлде-сүзүү болур чоор. Yнүп келген чылда сээң сүлде-сүзүүң, хей-аъдың бедик болур-дур. Эки дүш-түр, ам кортпайн, уду, че – деп, оглунуң бажын суйбап кааш, ачазы өрээлден үнүп чорупкан.

Дүштүң хуулгаазын тывызыын магадап бодап чыда, Дагбалдай удуп чадап шаг болган.

     Эрес-оол МОНГУШ.

Хандагайты суур. Өвүр кожуун.

№151 (18426) 2013 чылдың декабрь 28

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.