1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАЖЫҢ-АЛААК СУУРУМЧЕ...

Ноябрь айның эгезинде, бир онзагай кежээ, Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак суур­нуң Ырлаар Маадыр-оол аттыг культура бажыңының олуттарын чыылган чон долдур ээлепкен.
Ол онзагай кежээниң «бу­руулуг» кижизи – бажың-алаакчыларның чаңгыс чер-чурттуу, Тыва культура­ның хоо­чуну, «Хүндүлелдиң демдээ» орденниң эдилекчизи, шүлүкчү, режиссер, кино артизи Раиса Монгушовна Сат. Ол Россияда чарлаттынган Кино чылынга тураскаадып үндүрген «Уран чүүлчү салым-чол» деп номунуң таныштырылгазын «Бажың-Алаак суурумче базып-даа бол чана бээр мен» деп чогаадыкчы кежээзинде өскен-төрээн чери, ооң ажыл-ишчи чону-биле ужуражып келгени бо.
Раиса Монгушовна бо номунда өскен-төрээн чериниң кайгамчык чараш бойдус чурумалын, ооң күш-ажылчы чонун алгап-мактап, шоодуг­луг, баштак шүлүктер база кинога ойнаанының дугайында бижээн. Ол ышкаш уран чүүл адырынга ажылдап чораан эгиттинмес эргим чылдары, эш-өөрү, чоок кижилериниң дугайында амыдыралчы, солун номну кысказы-биле таныштырган. 
1975 чылда үнген «Эзирниң самы» деп тыва кинога Раиса Монгушовнаның ойнааны (чурукта)  база дыка солун, онзагай. Ол кинону чыылган чон улуг сонуургал-биле көрдүвүс.
Чаа ном таныштырылгазы чогаадыкчы кежээзинге Раиса Монгушовнаның чаңгыс чер-чурт­тугларының, деткикчилериниң солун программалыг концертин бараал­гаткан. Олар кымыл дээрге ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы Михаил Айыжы, бот-тывынгыр композитор Борис Сайынның дуңмазы Радислав Сайын, Шеми суур уктуг, ТР-ниң күш-культура болгаш спорттуң тер­гиини, Кызыл кожууннуң Арзылаң мөгези, Тываның композиторлар эвилелиниң кежигүнү Николай Бяков, культураның болгаш күш-ажылдың хоочуну Татьяна Доржу база суурнуң культура ажылдакчылары-дыр. Оларның солун концертин көрүкчүлер изиг адыш часкаашкыннары-биле үнелеп, хүлээп алган. Ол онзагай кежээ кончуг бедик көдүрлүүшкүннүг, езулуг-ла чогаадыкчы, уран чүүлчү байдалга эрткен.
Раиса Монгушовна эрткен чүс чылдарның 80 чылдарының төнчүзүнде, 90 чылдарының эгезинде Ак-Довурак хоорайның Культура ордузунга режиссерлап ажылдавышаан, улуг улустуң «Найырал» деп шии коллективин удуртуп турган. Уран чүүл сонуургаар уруг­ларга шии бөлгүмүн база эрттирип турган. Ол ажылдап чораан үелерин, өөреникчилерин мынчаар сактып чугаалаар кижи: «Шии уран чүүлүнге өөредип турган уруг­ларым аразындан дыңнап чоруурумга, черле багай кижилер үнмээн, аңаа чоргаарланып, олар-биле ам-даа харылзажып, оларның салым-чолун сонуургап чо­руур мен. Орус, тыва тоолдарны шиилер кылдыр тургузуп алгаш, өөреникчилерим-биле дыштанылгаларда, ылаңгыя Чаа чыл утренниктеринге ойнап, ак-довуракчыларны хөгледип чордувус. Кандыг-даа байырлалдарда өөреникчилерим хемчеглерден чыда калбас, улуг артистер-биле дөмей, күзелдии-биле шиилерге ойнаар турганнар. Уруглар кичээл соонда бөлгүмнерге хаара туттунарга, черле шын орукче кирер чүве болдур ийин. Ону амыдыралдан көрүп чор мен. Кижи бичиизинден тура мергежилин шын шилип алыры чугула деп түңнээр-дир мен».
Төрээн чуртунга аалдап келген уран чүүлчү салым-чолдуг, чогаадыкчы, бүгү талазы-биле талантылыг, чуртун, школазын, чонун алдаржыдып чоруур чаңгыс чер-чурттуун бажың-алаакчылар чылыы-биле уткуп, сүттүг шайы, изиг-ханы-биле хүндүлээш, ак орукту, аас-кежикти, быжыг кадыкшылды күзеп артканнар.
Раиса Монгушовнага суурда тус-тус организацияларның төлээлери база чаңгыс классчылары Чадаана хоорайдан кээп байыр чедиргеш, белек-селээн сөңнээннер. Кежээ­ни бедик деңнелге организасташкан суму чагыргазынга база келген эш-өөрүнге болгаш чаңгыс чер-чурттугларынга Раи­са Монгушовна хүндүткелдиң, өөрүп четтириишкинниң чылыг сөстерин илереткен. 
Надежда ХУУРАК, башкы.
Фото-чурукту авторнуң архивинден алган.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.