1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"БАЙ-ХӨЛДҮҢ" АЖЫЛ-ИЖИ

Эрзин кожууннуң күш-шыдалдыг турган «Чаа орук» совхозу  чоорту сандарап дүшкен соонда, ооң орнунга 2004 чылда «Бай-Хөл» деп көдээ ажыл-агый бүдүрүлгези тургус­тунган. Ону мал ажылынга бедик арга-дур­жулгалыг Александр Кошка­евич Дам­ба, ооң соон­да Светлана Соян­ов­на Бюрбю олар билдилиг удуртуп, ажыл-агыйны бут кырынга тургузар дээш, улуг ажылды кылып чорутканын оларның чаңгыс чер-чурттуглары демдеглеп турарлар.
 
2009 чылдан эгелээш «Бай-Хөл» көдээ ажыл-агый кооперативин Эртине Аңгырович Манзай удуртуп турар. Ол боду «Чаа орук» совхозу турда-ла аңаа трактористеп, кадарчылап, санакчылап чораан. А 2002 чылда бодунуң хуу арат ажыл-агыйын чорудуп эгелээн. Көдээ ажыл-агый талазы-биле эртемни Бурятияның Улан-Удэ хоорайга чедип алган. Аныяк, мал ажылын моон-даа соңгаар сайзырадыр талазы-биле бурунгаар көрүштүг, хөй-ниити ажылынга идепкейлиг эжин чаңгыс чер-чурттуглары «Бай-Хөл» кооперативин баштаары-биле соңгуп алганнар.
Аныяк удуртукчу баштайгы чылдарында ажыл-агыйның мал бажын өстүрүп, ооң уксаазын экижидер талазы-биле улуг ажылдарны кылып чоруткан. Ол ажылдарның түңнелдери 2-3 чыл дургузунда херек кы­рын­да көстүп эгелээн. «Бай-Хөл» көдээ ажыл-агый кооперативиниң хойлары 2010 чылдан бээр Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң малчыннарының Чита хоорайга болуп турар көдээ ажыл-агыйының уксаалыг малдарының көрүлде-делгелгезинге бирги черниң шаңналындан дүшпейн келген.
Көдээ ажыл-агый талазы-биле эртемден­нерниң түңнел үндүрүп, бадыткаанын езу­­гаар Тываның хойларын хову черниң бол­гаш даглыг черлерниң хойлары деп ийи аңгы бөлүкке үскен болуп турар. «Бай-Хөл» кооперативтиң өстүрүп турар хойларының уксаазы хову черниинге хамааржыр. Ынчангаш олар ниити деңзи-даа, шыдал-даа талазы-биле даглыг черниң хойларындан аар, улуг, дүккүр  болуп турарын эртемденнер херек кырында бадыткап, тодараткан.
Уксаажыдылга ажылынче бай-хөлчүлер улуг кичээнгейни салып, тускай эртемниг зоотехниктерни ажылдадып турар. Мал ажыл-агыйының талазы-биле ветеринария эртемнериниң кандидады Соңгукчу Сазыг-оолович Монгуш-биле олар үргүлчү харылзажып, сүмележип, ону хаара тудуп, ажыл-агыйында тускайлап үскен, онза уксаалыг хойжу кодан­нарында эртем ажылын база уламчылап турарлар.
Ажыл-агыйның тускай эртемниглери кошкарның үрезин алгаш, ону доңурбаан арга-биле хойларны боозадып турарын чедип алган. Ооң уламындан коданнарда кадарган хойларның чүгле ниити өзүлдезинге салдарлыындан аңгыда, ооң уксаазы экижииринге база улуг идиглиг. 
Бистиң республиканың барыын кожуун­нарда малын өстүрүп чоруур муңчу малчын­нарывыс хой, өшкүзүн колдуу чаңгыс коданда тудуп турар болза, Эрзинниң «Бай-Хөл» ажыл-агыйында мырыңай сыр өске. Ол черниң малчыннары бир коданга ортумаа-биле 400-450 хойдан көвүдетпезин сүмелеп турар. Малдың ниити деңгелин, уксаазын эки­жидеринге ол улуг салдарлыг болуп турар.
Амгы үеде «Бай-Хөлде» 20 муң 245 баш хойну 48 коданнарда үскен. Ооң иштинде 12 муң хире хой төрүүр. Олар ам төрүп эгелей берген. Ол ышкаш ажыл-агыйда 160 инекти, 79 тевени, 165 чылгы малды азырап өстүрүп турар. Ажыл-агыйның курлавырында 140 тонна мал чемин курлавырлаан. Чаш хураганнарга бээр 30 тонна сиген база аңгылаттынган. 6 тонна дусту, 11 тонна суланы малчыннарга чедиштир үлеп берген.
Ажыл-агыйның малы көвүдеп, ону сайгарып, орулга киирип алыр айтырыг чидии-биле тургустунуп келирге, коллективтиң удуртукчулары шын шиитпирни үндүрүп, хой эъдин болбаазырадып, ооң эъдинден, ижин-хырындан, шөйүндүлерден база немелде чем аймаан бүдүрери-биле хой өлүрер цехти ажыдып алырын шиитпирлээш, ол санал-оналы-биле Тыва Республиканың Чазаанче, Көдээ ажыл-агый яамызынче үнүп, айтырыгны тургузуп турар үеде ниити Россияга көдээ ажыл-агыйны сайзырадырының талазы-биле тускай төлевилелдер үнүп эгелээн.
Ол төлевилелдерден «Чаңгыс суур – чаңгыс бүдүрүлге» деп төлевилел бистиң республиканың байдалынга кончуг тааржыр боорга, бистиң республиканың удуртукчулары ол төлевилелди Тывага сайзырадырының талазы-биле улуг чугаалажылгаларны, ажылды Москвага кылып чорутканының түңнелинде ол төлевилел бистиң республикада 3 чыл тургузунда чогуур сайзыралды алганын билир бис.
Республиканың удуртукчулары ол төле­вилелге даянып алгаш, Тываның дөрт аңгы черлеринге ындыг мөөңнежилгелерни кылыры-биле цехтерни, комбинаттарны тударын шиитпирлээш, Мурнуу зонага «Бай-Хөл» көдээ ажыл-агый кооперативиниң баазазынга тудуп эгелээрин шиитпирлээннер. Аңаа Тере-Хөл, Эрзин, Таңды, Өвүр кожууннарның хоюн соп, оон бедик шынарлыг эът продукциязын чүгле бистиң республиканың иштинге эвес, а харын Саян ажыр өске черлерже бедик шынарлыг хой эъдин садарын планнаан.
«Бай-Хөлдүң» найыралдыг коллективи ол эгелээшкинни улуг өөрүшкү-биле хүлээп алгаш, хой согар цехти 2014 чылда ажыдып, ажыглалга киирген. Ол үеде «Бай-Хөл» көдээ ажыл-агый кооперативиниң 19 муң 377 баш хой, өшкүзүнүң 42 хуузу эр мал апарган. Ынчангаш төрүүр мал биле эр малдың ниити саны барык деңнежип келгенин барымдаалааш, эр малды сайгарар ажылды олар 2014 чылдың ноябрьда эгелээн.
Россияның көдээ ажыл-агый лизингизиниң акшалан­дырыышкынының шугуму-биле кылдынган мал согар цехтиң ниити өртээ 5 миллион 700 муң рубль болган. Ол цехке чылда 264 тонна эътти бүдүрери көрдүнген. Шээр мал өлүрер кылдыр тускайлап кылдынган цехте амгы үеде 11 кижи ажылдап турар. Олар хойну өзээш, ооң коң эдин тускай соодукчуже шыгжааш, ижин-хырынындан янзы-бүрү чем аймаан кылып турар тускай цехти база ажыткан.
Ынчангаш амгы үеде «Бай-Хөл» көдээ ажыл-агый кооперативи 3 аңгы адырлыг цехтерлиг ажылдап турар. Ол дээрге үстүнде адаанывыс хой эъди бүдүрер цех, малдың кежинден янзы-бүрү национал хеп аймаа даараар, алгы эттээр цех болгаш тудугжулар бригадазы-дыр. Ынчангаш амгы үеде «Бай-Хөлде» 120 кижи турум ажылдыг болуп турар. Мал оолдаашкынының үезинде сакманчылар, чайгы үеде мал чеми белеткээр сигенчилер-биле кады алырга, барык 200 хире кижи ук ажыл-агыйда хаара туттунган.
Сөөлгү үеде барыын кожуун­нар­ның малчыннары хой дүгүн сайгарып-саарып алыр талазы-биле элээн бергедээшкиннерге таваржып турар болза, «Бай-Хөлдүң» коллективинде ол ажылды шагда-ла шуудады берген. Олар Нижний Новгород хоорайда дүктен барааннар бүдүрер фабрика-биле керээ­ни чарып алгаш, хоюнуң дүгүн ынаар дужаап турар. 
Мурнакчы ажыл-агыйның удуртукчузу Эртине Аңгырович Манзай-биле чугаалажып оргаш, аныяк удуртукчунуң Россия иштинде чоруп турар көдээ ажыл-агый сайзырадыр талазы-биле аңгы-аңгы программаларны, төлевилелдерни эки билирин, оларның аразындан чугула угланыышкынны шилип алгаш, ажылдап турарын көргеш, ол, шынап-ла,  ажыл-агыйның шыы­рак удуртукчузу, бурунгаар көрүштүг кижи деп чүвени херек кырында билдим.
Владимир ЧАДАМБА. 
Авторнуң тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.