1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАРЫК ҮЖЕН ЧЫЛ ИШТИНДЕ...

Экономист кижиниң ажы­лы чон караанга көскү эвес-даа болза, ооң кылган ажыл-ижи чурттуң сайзыралынга улуг ужур-дузалыг. Бо байырлалды таварыштыр аныяан­дан тура, барык 30 чылдар иштинде, экономист кижиниң белен эвес ажылын күү­седип, чуртунга бараан болуп чоруур Шораана Амажааевна Шини-Байырны “Шын” солуннуң номчукчуларынга таныштырар-дыр бис.
 
— Шораана Амажааевна, төрээн чериңер, төрел чонуңар дугайында чугаалап бээр силер бе?
— Ада-өгбем ук-ызыгууру ак-көк Сүт-Хөл. Күстүң башкы айында Суг-Аксы суурга Чылбак-кыс Сүүр-ооловна, Амажаа Кертик-оолович Ондарларның чеди ажы-төлүнүң хеймер кызы болуп төрүттүнген мен. Авам, ачам малчыннар. Олар Чес-Булуң эриинде Чалбак-Хараган деп черге чурттап, чай боорга мал-маганын чайлагладып, хөлче көжүп үне бээр чорааннар. Ынчангаш чашкы шаам тоолда кирген Сүт-Хөлдүң эриин­ге эрткен чүве. Өөм ээзи Алдын-оол Шини-Байыр-биле кады чурттааш,­ ­оолдуг, кыстыг болдувус. Амдыы­зында чаңгыс уйнуктуг бис.
Экономист эртемниг мен. Бо  шугумга ниитизи-биле 29 чыл иштинде  ажылдадым. Эртем-билигни  чедип алгаш, төрээн кожуунумга ажылдап эгелээш, ооң соонда Ак-Довурак хоорай чагыргазының саң-хөө эргелелинге контролер-ревизор болуп, оон ол-ла организацияның даргазы болуп ажылдап чордум. Амыдыралымның аайы-биле төрээн кожуунумче дедир эглип келгеш, аңаа хөй чылдарда ажылдадым. ТР-ниң Көдээ ажыл-агый яамызынга экономика килдизиниң  даргазы-даа болуп ажылдап турдум. 2016 чылдың эгезинден Чөөн-Хемчик кожууннуң  Чадаа­на хоорай чагыргазының, а амгы үеде Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазының экономика талазы-биле оралакчызы болуп ажылдап чоруур мен.
— Мергежил шилилгезинге улуг улузуңарның киржилгези турган боор аа?
— “Сүт-Хөл" совхозтуң экономизи Барынмаа Дажыевна угбаң ышкаш болур сен, уруум. Экономист мергежилди шилип, аңаа өөренип ал” – деп, ачам чагып чораан кижи.
— Экономист мергежилди шиливээн болзуңарза...
— Эмчи болур турган мен. Авам мээң  эмчи болурумну күзеп чораан. А мен санга ынак болгаш, ачамның чагыын күүсеткеним ол.
Экономист мергежил чедип алганымга кажанда-даа хомудавас мен. Шыдаар шаам-биле төрел-чонумга бараан болурун даңгыраглаар-дыр мен.
– Экономист кижи дээр­ге кымыл? Ооң хүлээл­гезинче кандыг ажылдар кирип турар ирги?
— Мергежил бүрүзү бодунуу-биле тускай. Бо­дум хуумда экономист мергежилди эң онза  деп санап чо­руур мен. Чүге дээрге чурттуң хөгжүлдези, кижилерниң  чурт­тал­газының дең­нели, чаш ажы-төлүвүс­түң амыдыралы дээн ышкаш бүгү-ле чүүлдер баш бурунгаар санап каан планнаашкындан хамааржыр болгай. Экономист кижи чүгле боду дээш эвес, а чону дээш, чурту дээш, оларның амыдыралы дээш ажылдаар.
— Ажыл-агыйга бер­ге­дээш­киннер тургулаар  боор аа?
— Ийе, кандыг-даа ажылга бергедээшкиннер турар. 1996-1997 чылдарда чоннуң акша-шалыңы үнмейн баар үелер турган. Ол берге үелерни тыва чон ажылчын, ажылгыр-кежээ, мал-маган азырап чораан болгаш, шыдажып үне берген болгай. Ол үелерде ажылдаары меңээ дыка берге турган.
— 29 чыл иштинде ажыл­дааш,­ чаа ажылдай берген аныяктарга хөйнү-ле өөрет­кен боор силер аа?
— Ийе, кандыг-даа мергежилди чедип алгаш, ажылдай бээрге, бергедээшкиннер черле турар. Эгезинде чаа ажылдап келиримге, мени углап-баштап, дуржулгазын дамчыткан угбаларым, акыларым бар. Оларга өөрүп четтирип чоруур мен. Бодумнуң ээлчээмде дыка хөй аныяктарны өөредип, бар-ла дуржулгамны дамчыттым. Суму-даа баштап, аңгы-аңгы адырларда экономистер-даа болуп, багай эвес ажылдап чоруур, мээң ажыл-агыйымдан  дуржулга  алган дуңмаларымга чоргаарланыр мен.
— Экономист мергежил шилип алган аныяктарга чүнү күзээр силер? Бо мергежилди шиңгээдип алыры берге боор аа, Шораана Амажааевна?
— “Ажыл шупту хүндүткелдиг, аар-чиик деп ылгалы чок” дээр-ле болгай, ынчангаш чүгле бо мергежилди чедип алган эвес, а кандыг-даа мергежилдиг аныяктарга, бир-ле дугаарында, шынчы болгаш кижизиг, кылган ажылынга бердинген болгаш кызымак болурун күзээр-дир мен.
— Россияның, Тываның база бодуңарның кожууну­ңар­ның экономиктиг байдалынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
— Россияның база Тываның экономиктиг хөгжүлдези бо сөөлгү чылдарда көскүзү-биле хөгжүп турар. Бодумнуң ажылдап чоруур кожуунумга хамаарыштыр чугаалаарга, черле хөгжүлде бар. Кластер төлевилелдерни ажылдап кылганы кожууннуң экономиктиг сайзыралынга улуг ужур-дузалыг болуп турар. Чижээлээрге, эът болбаазырадыр цех, ногаа аймаа шыгжаар шыгжамырлыг мөөңнеп сайгарар төп, кадыкшылга күш-культура төвү, хоорайның төвүнде сесерлик болгаш каът бажыңнар девискээриниң чаа­гайжыдылгазы, хоорайның кудумчуларын асфальтылааны дээш черле хөгжүлде бар. 2030 чылга чедир социал-экономиктиг хөгжүлдениң төлевилелин ажылдап кылган. Чадаана – Кызыл – Улаангом аразының федералдыг орук тудуун база аңаа чергелештир Белдирге хөй адырлыг дыштанылга черин планнаан. Дыштанылга төвүнге аалчылар бажыңы, дугуй септээр чер, эмнелге пунктузу, рес­торан дээн хевирлиг чүүлдер турар. Ол дээрге-ле кожуунга ажыл чок кижилерниң санының кызырлыры болгаш экономиктиг хөгжүлдеге улуг идиг-дир.
 
СИЛЕРНИҢ 
БОДАЛЫҢАР-БИЛЕ...
— Делегейде эң чараш үш чүүл ...
– Чырык хүн. Тайбың. Эртем-билиг.
Езулуг кижи дээрге...
Турум, шиитпирлиг кижи.
Сагыш-сеткил оожургалы дээрге...
– Даараныры. Өг-бүлези-биле манчы-бууза кылып, шашлык быжырып чип, арыг агаарга дыштаныры, театрлаары.
 
– Байырлал таварыштыр экономист эш-өөрүңерге чылыг-чымчак сөзүңер бар боор аа, Шораана Амажааевна?
— Ийе, бар. Бир-ле дугаа­рында, Чөөн-Хемчик кожууннуң чагыргазында кады ажылдап чоруур коллегаларымга оларның шудургу, кызымаккай ажылы дээш өөрүп четтирип, профессионал байырлалывыс таварыштыр байыр чедирер-дир мен. Олар херек үелерде  дыштаныр хүннер-даа сагывайн, ажылдай бээр улус. Чөөн-Хемчик кожууннуң экономиказын көдүрүп, шудургу ажылдаары – коллектививистиң кол сорулгазы. Ол ышкаш республиканың бүгү кожууннарында ажылдап чоруур коллегаларымга профессионал байырлалывыс таварыштыр  бурунгаар көрүштү, чедиишкиннерни, депшилгени күзедим!
Айдың ОНДАР чугаалашкан.
Чурукту материалдың маадырының 
архивинден алган: Шораана Шини-Байыр.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.