1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БАШТАЙГЫ БАШКЫ КЫЗЫЛ-БӨРТТҮГ - КАРА-ТОННУГ

Кандыг-даа чогаалдың маа­дырының, персонажының амыдыралдан үлегерлеп алган маадырын (прототип) тодарадып, билип алыры номчукчуларга, башкыларга болгаш өөреникчилерге солун.
7-ги класска тыва чогаалды өөредириниң школа программазында К-Э.К. Кудажының «Кызыл-Бөрттүг» деп чогаалын киирген. Ук тоожу уругларның сонуургаар чогаалдарынга хамааржыр дизе чазыг болбас. Ол тоожудан өөреникчилер Тывага культура-хөгжүлделиг чаартыл­галарның канчаар бооп турганын, улус-чоннуң улуг-бичии дивейн, бижикти сонуургап хүлээп алганын билип алыр. Ол шагда саазын, карандаш деп чүве бар эвес. Калбак ыяштарны үстээш, хүл-биле бызап-бызап, арыды үрүпкеш, сүвүр баштыг ыяш-биле үжүктерни шыйып өөренип ап чораан. 1940 чылда бистиң Бии-Хем кожуун бижик билбес чорукту узуткаарынга идепкейлиг киришкени дээш, Тыва Арат Республиканың ордени-биле шаннаткан.
«Кызыл-Бөрттүг» деп тоожунуң кол маадырының амыдыралдан үлегерлеп алган кижизи кымыл деп айтырыгга харыы­лаарын оралдажып көрээлиңер. 
Тоожуда болуушкун Бии-Хем кожуун­да кезек маадыларның чурту болур, ырак-узак, тайга-таскыл Хүт деп черде тыва бижик тывылганының соонда, эрткен вектиң үжен чылдарының төнчүзүнде бооп турар. Амгы сайзыраңгай үеде безин бо суур-биле харылзажыры берге, кожуун төвүнден 70 ажыг километр ырак, тайга иштинде турар. Машина-балгат чок үеде кожуун төвүнге шанактыг, тергелиг аъттыг каш хонуп чорааш, өртегге аъттарын солуп чорааш, чедер турган. Шаанда Хүт Тожу кожуунунга хамааржып турган. 
Кызыл-Эник Кудажы чогаалдың кол маадыры Кызыл-Бөрттүгнүң овур-хевирин журналист турган, ам бистиң аравыста чок Маады Топчулович Кара-Тоннугдан чижеглеп дөзевилээн деп бодал бар.  Маа­ды Топчулович Кара-Тоннугнуң төрели, үр чылдарда Хүт көдээ Соведин удуртуп чораан хоочун И.К. Кастаган (1935 чылда төрүттүнген) бо бодалды бадыткап, мынча деп турар: «Кызыл-Бөрттүгнүң»  эгелери «Шын» солунга парлаттынып эгелей бээрге-ле, Хүт улузу дораан-на Кара-Тоннуг акымны танып каапкан. Акым солун черинге («Шын» солуннуң редак­циязынга – авт.) ажылдап тургаш, бодунуң чуртталгазының дугайында чогаалчы К-Э.Кудажыга  чугаалап берген. Түңнелинде «Кызыл-Бөрттүг» деп чогаал төрүттүнген. Бо чогаалда ылап-ла акым Маады Кара-Тоннуг дугайында бижээни шын чүве. Ол дириг чорда, чаңгыс эвес удаа «Кызыл-Бөрттүгнү» сайгарып  чугаалашкан бис».
«Маады Кара-Тоннуг хоорайдан келгеш, Хүтке Оваа деп черге кызыл-өгге башкылап турган деп улуг улустан дыңнаан мен. Носунмаа угбай, Момбуй угбай сугларны өөреткен дээр чорду» – деп, М.Ш. Дамбаа (1939 чылда төрүттүнген) чугаалап турар.
Хүттүң хоочун чурттакчызы  М.Д. Момбуй Оваа деп черге чайлаг школазынга үжүк-бижикке өөренип турганын мынчаар сактып турган: «Ол үеде бижикти чон бедик көдүрлүүшкүннүг хүлээп алган. Биске, бичии уругларга, чаңгыс черге чыглып алгаш, өөренирге, солуну аажок болган. Башкывыс – Кара-Тоннуг турган. Улуг улус Кара-Тоннугну аажок мактаар, бистерге үлегер кылдыр чугаалаар турган. Ол үеде чүгле үш ай өөренир, алды айдан сес айга чедир, ынчангаш чайлаг школазы деп каан ужуру ол. Кара-Тоннугдан өске Барыын-Хемчик чурттуг Күжүгет Норбу деп кижи база башкылап турган». Чогаалда мындыг одуруглар хоочуннуң чугаазын бадыткап турар: «Чон улуг-бичиизи чок Кызыл-Бөрттүгнү хүндүлеп турган. Адын безин адавастар, чүгле «башкы» деп каарга, каяа-даа билдингир. Улус уруг-дарыын безин кончуурда, болганчок-ла: «Кызыл-Бөрттүгнү көр, кандыг кижи болуп алган чанып келген-дир» — дижир.
Маады Топчулович Кара-Тоннуг 1923 чылдың январь 1-де төрүттүнген. Хүттүң Сарыг-Сиген деп черге чурттап чораан Маады Топчул, Шүңмел деп улус оол чаш турда, Тожуда төрелдеринден азырап алган. Азырап алган ада-иези кады чурттавайн чарлы берген соонда, бичии Кара-Тоннуг ачазы-биле арткан. Тоожуда ол дугайында мындыг одуруглар бар: «Кызыл-Бөрттүг ынчан чаш турган. Ада-иезиниң хеп-хенертен чарлы берген ужурун билир хире эвес».
Азыраан иези Маады Шүңмел ооң соон­да Кыргыс Седен деп кижи-биле амыдырал туткан. «Кызыл-Бөрттүг» деп тоожуда К-Э.К. Кудажы бо кижиниң каржы-дошкунун, бичии оолду көрбестеп турганын дыка эки көргүскен. «…Ашак (соңгу адазы) кире халып келгеш, Кызыл-Бөрттүгнү көрүп кааш, эжикке кезек када ыыт чок турган. Оон оолдуң баары-биле эртип чыда, оолдуң изиг мүннүг аяк туткан холун орта тепкен. Изиг мүн оолдуң арнынче харын-даа чаштай бербээн. Кызыл-Бөрттүг үне халаан. Шимээни сааскан дег, шыжыладыр чаңчанып чыдып калган». 
Кара-Тоннугнуң ачазы Маады Топчул эмдик мал өөредип тургаш, аътка мөгдүрүп каапкан. (И.К. Кастаган, М.Ш. Дамбааның чугаазы-биле).
«…Элээн бадып ора, дүүнгү эмдик чаваа дег кара чүзүннүг аът шык ортузунда согая берген турганын оол көрүп каан. Ооң чанында кижи хевирлиг шөйбек чүве чыткан ышкаш… Ачазы ыяш дег ээлбес, көжүй берген, аары кончуг. Арны ак тос дег, каштайып калган, карактары шимдинчек, аксын шала ажыдып алган…»
Кара-Тоннуг 12 харлыында чааскаан арткаш, азыраан иези Маады Шүңмелдиң аалынга чеде бээрге, соңгу адазы Кыргыс Седен оолду көрбестеп, кыжыктаныр болган. «…Канчаар-даа бодап кээрге, соңгу адазы дег хоранныг кижи чок болган…. Соңгу адазының аалындан үнгүже, аяар чортуп чоруй, аъдының саарынче дырс кылдыр каккаш, Севи кайы сен дээш, садырт-ла дээн…». Соңгу адазының каржы аажылалынга шыдашпайн, Севиден салдап баткаш, Кызылче чорупкан. 
Маады Кара-Тоннуг 1935 чылда Кара-Хаак школазынче өөренип кирген. 1938 чылда эге билигни чедип ап, ол школаны дооскан. Ол 1938-40 чылдарда Кызылдың башкы комбинадынга өөренген. Башкы комбинадынга өөренип тургаш, сөөлгү курстан чайлаг школазынче чоруткан. 
«Аревэчи Маады Кызыл-Бөрттүг Хүтке чанып келген. Орта келбээ-ле үр болган. Дөрт чыл эрткен. Чаңгыс катап-даа көзүлбээн». Маады Кара-Тоннуг 12 харлыында ачазындан чарлып, өскүс-чавыс арткаш, амыдыралдың бергелеринге торулбайн, хоорайже чораанындан бээр 4 чыл эрткен. Ынчан ооң 16-17 харлыг үези. Бистиң мынчаар даап бодап турарывысты, И.К. Кастаган «Акым ынчан 17 харлыг турган» деп бадыткап турар.
Чайлаг школазының соонда М.Т. Кара-Тоннуг Чөөн-Хемчик кожуунга пионер ажылын сайзырадыр талазы-биле ажылдаан. Ол 1943 чылда Улуг-Хем кожууннуң комсомол райкомунга ажылдаан. Чаа-Хөл чурттуг Татьяна Дамдаковна-биле өг-бүле туткан. Маады Топчулович Кара-Тоннуг 1944-45 чылдарда Бии-Хемниң комсомол райкомунга ажылдаан. «Аревэ бадылергейин комсомол билединге солаан үевис ол» — деп, ол үе дугайында дуңмазынга Илья Колович Кастаганга чугаалап чо­раан. 1945 чылда күзүн «Сылдысчыгашка» редакторлаан. 1947-49 чылдарда Кызылга совпартшколага өөренген. 1949-51 чылдарда партия обкомунга инструктор бооп ажылдаан. Сөөлүнде «Шын» солуннуң редакциязынга ажылдап чораан. 2006 чылда 84 харлыында мөчээн. 
16-17 харлыг оолак тургаш, Кара-Тоннуг төрээн черинге кээп, бодунуң билии-биле төрел чонун бурунгаар кыйгырып, бижик-билиг чок чурттаарга, дүмбей караңгы-биле дөмей деп чүвени көргүзүп шыдаан. 
Ырак-узак, тайга-таскыл черге чурттап чорза-даа, Хүттүң кезек маадылары чаа чүүлдерже чүткүлдүүн көргүзүп, Тывага болуп турган культура-хөгжүлделиг чаартылгаларны херек кырында хүлээп ап, улуг улус бичии уруглар-биле кожа олурупкаш, бижикке өөренип чораан. Бодунуң үезиниң депшилгелиг кижизи Кызыл-Бөрттүг – Кара-Тоннугнуң үлегери-биле бөдүүн чон ажы-төлүн эртем-билигге чедирерин кызыдып чораан. 
Бичии сууржугаш Хүттен ол үеде эвээш­ эвес эртем-билиглиг улустуң үнгенинге Маа­ды Кара-Тоннугнуң киирген үлүү улуг. Ындыгларга юридиктиг дээди эртемни чедип алгаш, Тываның аңгы-аңгы кожууннарынга судьялап чораан Кушкаш Маадыевна Орус­пай, Тываның ужар чүүлүнүң хоочуннары Михаил Маадыевич Оруспай, Николай Маадыевич Дозур-оол, хоочун башкы Мария Чончуновна Маады, социология эртеминиң доктору Зоя Васильевна Анайбан, Тываның эртем-шинчилел институдунга ажылдап чораан Мария Маадыевна Сарыкай, милиция шугумунга ажылдап чораан Владимир Маадыевич Чыдыг-оол, радио болгаш телевидение комитединиң даргазы чораан Николай Дамбаевич Шии­рипей дээш өскелер-даа хамааржыр. «…Ол күзүн элээн хөй аныяктар Кызылче өөренип чоруткан. Кызыл-Бөрттүг Хүтке ээп келгеш, дириг суртаал апарган» деп одуругларның бадыткалы мындыг.
Анджела Суктар, 
Туранның №2 школазында тыва дыл башкызы.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.