1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"БАШТАЙГЫ ХАРААЧЫГАЙЛАР"

Бо неделяның эгезинде Тыва­да 55-ки мото-адыгжы даг бри­гадазының 142 кижиден тургустун­ган баштайгы бөлүү чедип келген. Тываның Баштыңы оларны «баштайгы хараачыгайлар» деп адаан. Чаа шериг хоорайжыгаштың ажыдыыш­кыны-биле кады шериг оолдар-биле ужуражылга онза байдалга эрткен.
Автобустардан дүшкен до­раан ап чо­раан аар чүъгүн аайлап салгаш, шериг оолдар чыс­каалыпкан. Тываның Баштыңы, ТР-ниң Чазааның  кежигүннери, Дээди Хуралдың депутаттары солдаттарга байыр чедирген. 
— Хүндүлүг чаңгыс чер-чурттугла­рывыс, эштер солдаттар! Сержантылар, прапорщиктер, эштер офицерлер, генерал-майор! Чонувустуң мурнундан, силерниң чаңгыс чер-чурттугларыңар адындан бистиң эң-не чоок кижилеривиске байыр чедирери меңээ онза хүндүткел-дир. Аал-оранынче чанып кээри дег чуртталгада эң-не онза чүве чок. Бодуңарның бажыңыңарже кирип моорлаңар. Силерни манап турдувус. Бо онзагай болуушкун-биле сеткилим ханызындан силерге ба­йырым чедирдим. 
Мурнунда куруг чыткан ховуда шериг хоорайжыгашты туткан. Бо ам-даа үш муң хире гектар черге чаттылып чоруй баар. Чонунга, Төрээн чуртунга бараан болуру тываларга, бистерге, ыраккы төөгүлүг чылдардан бээр онза черни ээлеп турган. Эр хүлээлге деп ону санаар. Өгбелеривис боттарын ынчаар алдынып чо­раан-даа. Кадыг-дошкун чылдарда Афганистанга, Соңгу Кавказка-даа бистиң шериглеривис боттарын эң-не эки талазындан көргүскен. Дайынчы ат-алдарның оруу-биле албан-хүлээлгеңерни эки эрттирип чорууруңарны билир мен. Хөөретпес мен, силерни дыка-ла манап турдувус. Бисте, Тывада эң-не шылгараңгай аңгы мото-адыгжы даг бригадазы бар деп ам улуг чоргаарал-биле чу­гаалап болур бис. 
1943 чылда тыва аъттыг эскадрон дайынче моон аъттанган. Олар шупту — эки турачылар. Оларның чамдыызы ээп келбээн. А чанып келгеннери – ындыг-ла үр чурттаваан. Бөгүн бис Ада-чурттуң Улуг дайынының бир хоочунун сөөлгү орукче үдештивис. Тиилелгени эккелген сөөлгү дайынчыларның чоруп турары дыка-ла харааданчыг-дыр. Ам оларның орнунга силер артар силер. Шериг чуруму езугаар ол бедик үлегер-чижекке төлептииңерни билир мен. 
Хүндүлүг чаңгыс чер-чурт­тугларывыс, силерниң албан-хүлээлгеңер ниитилелге хүндүт­келдиг болзун. Ада-чурт камгалакчызы деп онза эрге-байдал силерде бар. Тайбың амыдыралды камгалаар хүндүткелдиг албан-хүлээлгеде силер. Бистиң адаларывыстың болгаш кырган-ачаларывыстың камгалап берген тайбыңын камгалаарынга белен болуңар. 
Тыва черге албан эрттирер дээш Россияның өске регионнарындан келген оолдарга – онза байыр! Ужур-чаңчыл­да­рывыс, культуравыс-биле бистиң черивис байлак. Чоокку үеде Тыва силерге эргим чер апаарынга чигзинмес мен. Сеткиливис ханызындан ону күзедивис. Солдат на­йырал ону тургузар деп бодаар мен. Ара­ңарда эп-найырал, интернационал, бот-боттарыңарга деткимче быжыгарын күзедим. 
Бистиң черивиске карааның овур-хевири-биле аңгылажыр деп чүве туруп көрбээн, харын-даа бот-боттарындан кезээ­де туттунчуп чораан. Агаар-бойдузувус кадыг-шириин дээрзин көрүп тур силер. Орта дайынчы мөзү-шынарывыс быжыккан. Силерниң хүндүткелдиг күш-ажылыңар чаагай чорукту болгаш өөрүшкүнү эккээрин күзедим. Силерниң ижиңер – эр кижиниң херээ-дир. Ооң-биле чоргаарланып чоруңар. Респуб­ликада дыка хөй кижилер силерже көрүп турар, ылаңгыя Президентиниң кадет училищезиниң сургуулдары. Ында бистиң оолдарывыс өөренип турар. Силерниң бригадаңар оларга үлегерлиг албанның дириг чижээ болур ужурлуг — деп, Тываның Баш­тыңы Шолбан Кара-оол байыр чедирип чугаалааш, 55-ки аңгы мото-адыгжы даг бригадазының бүрүн составы келирге, байырлыг чыс­каал эрттирип демдеглээрин дыңнаткан. 
Бригаданың командири генерал-майор Андрей Хоптяр шериг албанныгларны чылыы-биле уткуп алганы дээш, регионнуң баштыңынга өөрүп четтиргенин илереткеш, шериглерге берген чагыгларны шуптузун күүседирин аазаан. 
Тываның Баштыңы журналис­терге интервью берип тургаш, шериг хоорайжыгашта баштайгы шериг албанныгларның чедип келгени төөгүлүг болуушкун-дур деп демдеглээн. 
—  Экономиктиг кризис үезинде шериг оолдарга чаагайжыттынган улуг бажың алыры чедиишкин-дир. Ниитиниң чуртталга бажыңы, бажыңнар, ипподром, спортзал, доштуг каток, столовая — шериглерге херек шупту чүүлдер бар-дыр. Бо дээрге комплекстиг улуг тудуглар-дыр. Маңаа шериг албанныгларның 2 муң хире өг-бүлези кээр, чаңгыс хоорайга чурттап, ажылдаар бис. Тургустунуп алырынга бар-ла аргалар-биле дузалаар бис. Эп-найыралга, күш-ажылга болгаш чаартыкчы тургузуушкунга бүзүрээр мен. Камгалал сайыды Сергей Кужугетович Шойгунуң про­фессионал алдар-адының ачызында бөгүн шериг албанныглар онза эрге-байдалда турар.  Амгы бо 55-ки аңгы мото-адыгжы даг бригадазының хууда составында колдуунда Тываның чурттакчылары кирген. Эң-не дайынчы арга-шынарларлыг бригадаларның бирээзинде оларның киргенинге өөрүп тур мен. Маңаа албан-хүлээлге эрттирери – алдар болгаш харыысалга-дыр! – деп, Шолбан Кара-оол чугаалаан. 
Эдуард Донгак, шериг албанныг: 
— Төрээн черимге чеди хире ай келбээн мен. Сагынмайн канчаар. Сагыш-сеткилим эки, харын-даа тергиин-дир! Өг-бүлем мында, удавас ужуражы бээр бис. Баштай шупту чүвени тодарадып, турумчуп алыры чугула. 
Александр Тюменин, шериг албанныг: 
– Тывада бир дугаар келдим. Маңаа келгенимге өөрүп тур мен. Бо үени дыка манадывыс. Шупту чүве чогуй бээр деп бо­даар мен. Төрээн чуртту камгалап, бодувустуң шериг албанывыс­ты күүседир апаар бис. 
Виктория Эльшайт, шериг албанныг: 
– Эмчи ротазының анестезиология болгаш реанимация салбырының улуг эмчи сестразы мен. Өөм ээзи — офицер, бо бригадада албан хүлээлге эрттирип турар. Тываның соогу илдең-дир, чоорту чаңчыга бээр боор бис, ажырбас. 
Андрей Водопьянов, шериг албанныг: 
– Новосибирскиден мен. Сагыш-сеткил көдүрлүүшкүннүг эки-дир. Чылыг-чымчак уткуп алды, дыка таарзындым. Мооң мурнунда Тывага кээп көрбээн мен. 
Орлан Маныкай, шериг албанныг: 
– Төрээн черимден ыракка үш ай хире шериг албанын эрттирдим. Чанып келгенимге амырап тур мен. Өг-бүлем, ажы-төлүм шупту мында. 
РФ-тиң камгалал сайыдының дужаа­лын езугаар 55-ки тускай мото-адыгжы даг бригадазын 2014 чылдың төнчүзүнде четчелеп тургускан. Ында 1300 кижи албан эрттирип турар, оларның 22-зи херээженнер, 1047 кижи – Тываның чурттакчылары, а артканнары Россияның өске регион­нарындан келген. Бо хүннерде хуу составтың база техниканың бүрүнү-биле чедип кээрин манап турар. Баш бурунгаар санаашкыннар езугаар алырга, бо шериг кезээ Тываның каттышкан бюджединче бир чылда үндүрүг кылдыр 111 млн. рубльди киирер.
Даш-оол МОНГУШ белеткээн.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.