1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БЕДИК ШАҢНАЛДАРНЫ ТЫВЫСКАН

Тываның Баштыңы Ш.Кара-оолдуң Тадар Аданмаевна Ким-оолга шаңналды тыпсып турары.
 
Езулалдың хүндүлүг киржикчилери!
Эргим өңнүктер болгаш коллегалар!
Силерге чырык болгаш өөрүш­күлүг байырлал – россиян­нарның шупту салгал­дарының ынак Май бириниң бүдүүзүнде байыр че­дирери сеткилден өөрүнчүг-дүр! Бо байырлал – силерниң чедиишкиннериңерни үнелээр, бодунуң күш-ажылы, дуржулгазы, талантызы-биле ону чедип алган чаңгыс чер-чурттугларга өөрүп четтириишкинни илередир эки сылдак-тыр.
Кайы-даа улуг байырлалда боду­нуң адырынга шылгараан, хөгжүлдеже үлүүн кииргеннер бир онзагай белекти – күрүне шаңналдарын ап турарлар. Ол бүгү чуртта ындыг, бистиң респуб­ликада база ындыг. Аңаа эң-не тааржыр байырлал, бодавыже, частың болгаш күш-ажылдың байырлалы!
Бистиң чуртка сөөлгү чылдар белен эвес болуп турар. Ону шупту көрүп тур бис! Чурттуң экономиказы тодаргай кызагдаашкыннарны шыдажып эртип алырга-ла, Барыын чүк Россияның хөгжүлдезин ара тудар чаа-чаа чылдактарны чогаадып-ла турар. Бистиң ниитилелге сандарадыкчы чорукту тургузар идегелин салбайн турарлар. Ынчалза-даа оларга күзээни болдунмайн турар. Океан ажыр болгаш европажы «эштеривистиң» талазындан ыят чок базыышкын турбуже, россияннар национал лидери – Владимир Путинни долгандыр улам сырый каттышкан. Президент соңгулдазының түңнелдери – бистиң чуртувус шилип алган оруундан сый баспазын көргүскен. Кыдыындан чеже-даа шаптыктаарын оралдашса, Россияның хөй-национал чону хей-аъттыг, бердиниишкинниг ажылы-биле кандыг-даа бергелерни ажып шыдаар, бедик түңнелдерни, амыдыралдың шупту адырларынга кайгамчык чедиишкиннерни чедип алыр!
Ол чедиишкиннер, чугаалаары ышкаш, «чепсегленмээн карак-биле» ам безин көскү. Узамдыккан кризис үезинде чурт чүгле шыдашкан эвес, харын-даа бүзүрелдиг хөгжүп сайзырап олурар. Россия ёзулуг улуг аграр күрүне деп адын эгидип алган, бистиң тараавысты бүгү делегей садып ап турар. Ада-чурт агроүлетпүр комплекизиниң хөгжүлдезинге ындыг күштүг бурунгаарлаашкын бүгү россияннарның, чүнү-даа мурнай, көдээ ишчилерниң карак кызыл ажылының ачызы-биле чедип алдынган.
Күрүне-даа, чурттуң удуртул­газы-даа Ада-чуртувустуң хөгжүл­дезинге көдээ ишчилерниң салыышкынын бедии-биле үнелеп турар. «Россия Федерациязының көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы» атка бистиң чаңгыс чер-чурттуувус, республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы Батаа Бууевич Кунгаа төлептиг болган.
Батаа Бууевич көдээ ажыл-агыйда чартык чүс чылдан көвей үеде мергежилдиг ажылдап турар, ооң хөй кезиин уксаажыдылга ажылынга тураскааткан. Совет үеде ол хой адырынга селекция ажылын кылып турган.
Эде тургустунуушкун үези Батаа Бууевичиге кончуг солун, ону биче суурларның деткимчезиниң чылында барымдаалааш, ыыттавайн барып болбас. Батаа Буу­евич Эрзин кожууннуң катап тургус­тунган «Качык» көдээ сумузунуң үндезилекчизи. Ооң дорт удуртулгазы-биле ол кызыгаар суур­га школа-интернат, уруглар сады, ФАП, чагырга бажыңы, Культура бажыңы туттунган.
1998 чылда Батаа Бууевич «Уургай» уксаа-бүдүрүлге кооперативин организастаан болгаш ону ам-даа удуртуп турар.  Ажыл-агый чөөк дүктүг өшкүлерниң баш санын көвүдедип, продуктулуун бедидип турар. Ам тус чер породазын бадыладыр болгаш өшкү дүгүн болбаазырадыр цехти ажыдар ажылды чорудуп турар.
Ол бүгү Батаа Бууевичиниң сурукчу, мурнакчы үзел-бодалы-биле кылдынып турар. Эде тур­густунуушкун соонда чидип бар чыткан тыва уксаалыг өшкүлерни чыып алгаш, дөрт кожуунга өшкү бригадаларын тургузуп, тус черге тааржыр үнелиг породаның генофондузун камгалап арттырган. Бөгүн тыва уксаалыг өшкүлерниң саны 29 муң ашкан болгаш ол ам-даа өзүп турар.
Ынчангаш Батаа Бууевичиге мал адырында уксаажыдылга ышкаш мындыг чугула ажылынга чедиишкиннерни күзеп, чурттуң бедик күрүне шаңналын алганы дээш байырдан чедирип каалыңар!
Эргим өңнүктер! Көдээниң ажыл-ишчилеринде ам кончуг харыысалгалыг үе – чугаалаары ышкаш, бир хүн бүдүн чылды чемгерер! Республиканың агроүлетпүр комплекизи бистиң барык 148 муң чаңгыс чер-чурт­тугларывыстың амыдырал байдалын тодарадып турар. Көдээ ажыл-агый бүдүрүлгезинде 10 муң ажыг кижи хаара туттунган. 2017 чылдың түңнели-биле көдээ ажыл-агый продукциязы 2,2 хуу өскен. Элээн көскү – 6,1 хуу өзүлдени үнүш өстүрүлгези алган. Бистиң берге агаар-бойдузувуска ол, шынап-ла, эки түңнел. Ол чеже-даа агаар-бойдустуң «аажылары» турбуже, бодунуң тараачын ажылынга бердинген кижилерниң ачызы-дыр. Чүнү-даа мурнай, Виктор Зотович Пирогов ышкаш чедиишкинниг тараажыларның ачызы. 
Шериг соонда Виктор Зотович 14 чыл иштинде ыяш чүдүрер машинага чолаачылап ажылдаан, а эде тургустунуушкун чылдарында амыдыралын эде көрүп, бодунуң ажыл-херээ – тараа өстүрер деп шиитпирлээн. Бо чылын Пироговтуң ажыл-агыйы бир онза юбиле­йин – 30 чылын демдеглээр. Бо чылдар дургузунда дуржулгалыг тараажы үштен көвей катап тарылга шөлүн калбарткан. Чер ажылының технологиязын шын сагып, үрезиннерни, чемишчидилгени, гербицидтерни шын шилип ап турарының ачызында ол бистиң республикага рекордтуг дүжүт – гектардан 18 центнер дүжүттү ап турар.
Виктор Зотович боду дээрбелиг, пекарнялыг. Ол ёзулуг кызымак, кежээ, ажыл-агыйжы ээ, ону бүгү республика билир, хүндүлээр. Оон республиканың ажыл-агый удуртукчулары, ажылдакчылары дуржулга ап, өөренип турар. Ооң хөй чылда карак кызыл ажылы болгаш Тываның чер ажылынга киирген үлүү дээш көдээ ажыл-агыйның алдарлыг ажылдакчызы деп хүндүлүг атты тывыскан. А бөгүн онзагай күш-ажылчы ачы-хавыяазы дээш Виктор Зотович Пироговка Тыва Республиканың «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медалын тыпсып тур бис! 
Алган алдарлыг шаңналы дээш Виктор Зотовичиге база ооң адындан бүгү тараажыларны кел чыдар күш-ажыл байырлалы-биле байырдан чедирип каалыңар!
Эрткен чылын бис агро­үлет­пүр комплекизиниң кол адыры – мал ажылынга продукцияның өзүлдезин (1,3 хууга) камгалап арттырган бис. Мал адырының продукциязының үлүү АҮК-те 83 хуу черни ээлеп турар. Тыва чурт чаңчылчаан мал ажылында турар, көдээ чер быжыгып, сайзырап турар. Ону эки билип, сөөлгү чылдарда мал бажын кызымаа-биле өстүрүп келген бис. Эде тургустунуушкун үезинде чи­дириглерни катап тургузуп шыдаан бис. Хой болгаш өшкү бажы 1990 чылдан тура ниитизи-биле өзүп турар. 2013 чылдан тура Тыва Сибирь федералдыг округта кижи санынга онааштыр мал бажы көвей республика болуп мурнап турар.
Ол дээш бис чүнү-даа мурнай, улуг назылыгларывыска мөгеер бис. Бистиң өгбелеривистиң мал ажылынга чаагай чаңчылдарын камгалап, байыдып арттырган, бодунуң өртек чок үнелиг күш-ажылчы болгаш амыдыралчы дуржулгазын аныяктарга дамчытпышаан, эртенден кежээге чедир хол салбайн ажылдап чоруур кижилерге мөгейдивис.
«Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медальды күш-ажылдың хоочуну, Маадыр ие Тадар Аданмаевна Ким-оолга тыпсыры улуг алдар-хүндү болур деп санаар мен.
Март айда Тадар Аданмаевна 80 харлаан юбилейин демдег­леп эрттирген, республиканың көдээ ажыл-агыйында ооң күш-ажыл стажы 48 чыл, ооң көвей кезиин ол өөнүң ээзи Григорий Доспанович-биле совхозка малчыннап эрттирген. Олар алды ажы-төлүн өстүрүп кижизиткен. Бо хүнде Тадар Аданмаевна 13 уйнуктарының кырган-авазы. Хүндүлүг дыштанылгада олурбуже, ол хөй-ниити ажылдарында идепкейлиг киржип турар.
Оон аңгыда республиканың көдээ ажыл-агыйын сайзырадырынга улуг үлүг-хуузун киирип, күрүне шаңналдары-биле демдеглеттиргеннерге Өвүр кожууннуң хууда дуза­лал ажыл-агый баштыңы, муң­чу малчын Борис Тюлюш­ович Шожап, Тожунуң ивижи-аңчы­зы Борис Доптанай­ович Ак, Таңдыда «Заря» КХН-ниң тракторист-механизатору Анатолий Борбак-оол­ович Тамбиев, Эрзин кожууннуң Ветеринария эргелелиниң ветеринар фельдшери Галина Александровна Сандыкчап олар хамаар­жыр.
Көдээ черлерниң ажыл-ишчилери эң-не кол кижилер бооп хевээр артпышаан, оларга хүндүткел, көдээ ажыл-агыйга, аграр бизнеске күрүне деткимчези – бистиң чугула угланыышкынывыс-тыр.
Бо байырлыг езулалдың хүндүлүг киржикчилери! Бо хүн мында өөредилге, кадык камгалал, культура, спорт, поч­та харылзаазы, эрге-хоойлу камгалаар органнар дээш ажыл-чорудулганың аңгы-аңгы адырларында көскү, бедик түңнелдер чедип алган кижилерни шаңнап мактап турар бис. Оларның аразында бистиң бичии чаштарывыс­ты өөредип, кижизидип турар, 42 чыл стажтыг физика башкызы Олег Александрович Одумачи база уруглар садының эргелекчизи 40 чыл стажтыг Лидия Байкараевна Монгуш, Бүрен-Бай-Хаакта көдээ биб­лиотека эргелекчизи Людмила Михайловна Солодова, В.Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артизи, республика чергелиг хемчеглерниң док­таамал башкарыкчызы Шеңне Алек­сандровна Шоюн. Оон аңгыда корум-чурум камгалаарынга бүгү күжүн үндүрүп келген, ооң мурнунда милицияның участок шагдаазы турган, а бо үеде суур даргазы, активист, кылбас-тутпас чүвези чок Николай Багай-оолович Бяков, шииттирген кижилерниң болгаш назы четпээн эрге-хоой­лу хажыдыкчыларының эрге-ажыктарын камгалап турар иштики албанның майору Розалия Холур-ооловна Дүгер болгаш полицияның төлээлеттирген участок шагдаазы лейтенант Айгыз Александровна Салчак, бисти эмнеп карактап турар республиканың №1 эмнелгезиниң офтальмология салбырының эргелекчизи Галина Васильевна Соян, бисти бот-боттарывыска чоокшуладып турар 18 чыл стажтыг харылзаачы Виктор Олегович Панасюра, көдээ почтачы Ульяна Шулуун-ооловна Ондар, бистиң ниити бажыңывыс – Кызыл хоорайны чараш, арыг-силиг тудуп, чаагайжыдып турар «Чаагайжыдылга» бүдүрүлгезиниң ажылдакчызы Ульяна Орус-ооловна Монгуш олар шупту шаңнал-макталга төлептиг болганнар. 
Ол ышкаш российжи спорттуң сайзыралынга үлүг-хуузун киирген, Россия Федерациязының Президентизиниң Өөрүп четтириишкининге төлептиг болган Россияның алдарлыг спорт мастери, бистиң ат-алдарлыг спортчувус, арга-дуржулгалыг инструктор Дженни Максимовна Чамыяңның чедиишкиннерин кижи санап четпес. Ол Россияның беш дакпыр чем­пиону, Делегей чемпионадының мөңгүн медальдың эдилекчизи, Европа чемпионадының ийи дакпыр мөңгүн медаль эдилекчизи. Дженни Сурдлимпий оюннарынга чурттуң чыынды командазынга дзюдо талазы-биле Россияны ийи катап төлээлеп чораан, 2013 чылда Болгарияга мөңгүн медальды, а 2017 чылда спортта эң-не бедик шаңнал – Турцияга болган олимпиаданың алдын медалын чаалап алган. Олар шупту бистиң өөрүп четтириишкиннеривиске, магадаашкыннарывыска төлептиг!
Ш.В. Кара-оолдуң шаңнал тыпсырының ёзулалынга чугаазы

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.