1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БЕЛЕТКЕЛДЕР БАР-ДАА БОЛЗА...

Республиканың девискээринге агаар хенертен чылып, хар дүрген эрип, чавыс черлерде хоорай, суур­лар сугга алзып болурунуң дуга­йында медээлерни онза байдалдар талазы-биле албан черлери чонга массалыг информация чепсектери таварыштыр сөөлгү неделяда удаа-дараа дамчыдып, суг озал-ондаан­дан чайлаарынга белен болурун кичээндирип турган.
Эрткен дыштаныр хүннерде агаар дүрген чылып, хар эрээнинден Кызыл хоорайның «Оң талакы эрик» микрорайонун болгаш Хербис даг баарында хууда бажыңнарны, ол ышкаш Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем суурнуң мурнуу талазында даглар баарында кудумчуларда бажыңнарны хар суу хөме алган.
Дүүн, март 26-да, «Шын» солуннуң корреспондентилери ол черлерге чедип, агаар-бойдустуң чайгаар болур озал-ондааның уржуктарын чайладыр дээш, кандыг ажыл чоруп турарын көрүп чорааннар. 
Кызыл хоорайның «Оң талакы эрик» микрорайонунда кудумчуларда чавыс черлерни, ында чамдык бажыңнарның херимнериниң иштин хар суу хөме алган дээрден башка, эрткен чайын долу холумактыг ча­йык эрткенде ышкаш суг бажыңнар иштинче кирбээн. Кудумчуларда эрткен-дүшкен кижилер-биле чугаалажырывыска, бажыңнарже суг кире бээр хире хөөлбектелген хар суун машиналар-биле сордуруп, тракторлар-биле өскээр чайып каапкан диштилер. Оларның чамдыызы онза байдалдар талазы-биле албан чериниң ажылдакчылары, Кызыл хоорайның чагыргазы бо удаада элээн шалыпкын болганын демдеглээр чордулар.
Хербис даг баарында чавыс черде Бүренская-1, Бүренская-2 дээн ышкаш кудумчуларда хууда бажыңнарны хар суу хөме алган, ол сугну доскаарларлыг машиналар сордургаш, өскээр аппарып төп турар.
Бүренская № 36 А бажыңның ээзи Юрий Ковалевтуң чугаазы-биле алырга, субботада кежээкиниң 4 шак үезинде ооң чурттап турары кудумчуну суг ынай-ла када, чартык шак хире үеде хөме ап, бажыңнар иштинче кирген. Юрий Петровичиниң бажыңының одалга черин суг долган, бажың иштин электри күжү-биле чылдып турар. Кандыг-бир чылдагаан-биле электри-биле хандырылганы үзүп кааптар болза, чырык-даа, чылыг-даа чок артып болур. Бо девискээрни 1991, 2001 чылдарда база чазын хар суу хөме ап турганын хоочун чурттакчы сактып чугаалады.
Март 24, 25, 26 хүннерде сугну сордуруп келген түңнелинде ооң деңнели дискек караа хиреден чода ортузунга чедир чавызаан. Биске дужуп келген кижилер-биле чугаалажырывыска, Хербис дагның баарында чалдың чавыс черлерин машиналар-биле улам чавызадыр халдып каап­кан уржуунда ол черлеп хар суу ажып, чалды чире шапкаш, бажыңнарны хөме алган. Черле ынчаш чалды улам бедидир, эки шынарлыг кылдыр кылыры чугула деп бодалды олар илереттилер. 
Кызыл кожууннуң төвү Каа-Хем суурнуң мурнуу-чөөн талазында даглар баарында кудумчуларда байдал ылап-ла нарын болду. Эң ылаңгыя Каа-Хем суурнуң № 2 школазының чоогунда улуг чалдың үстүү талазында оргу черде бажыңнар сугда барган. Бо бажыңнарның соңгу талазында бичии чалды чире шаап кааптарга, суг шуут дамыракталып агып чыдар. 
Целинная-1 кудумчуда Чиңгис Колдуң бажыңын март 25-те кежээ хар суу хөме ап эгелээн. Чиик эт-севин, идик-хевин бажың кырынче үндүргеш, авазының бажыңынче ол чоруй барган. Дүүн эртен кээрге, бажыңының иштинде суг кижи курлаа хире апарган болган. Бо аныяк оолдуң бодалы-биле алырга, Каа-Хем суурнуң мурнуу-чөөн талазында чалды хар, чайык суу дозар кылдыр эвес, а суг өскээр агып чоруй баар кылдыр үндезини-биле тудар ужурлуг. Хар суу бажыңнарны хөме алырынга удур түр хемчээлдиг белеткелдер бар-даа болза, алыс черле бүзүрелдиг белеткел сула. Бир эвес ынчаар тутпас болза, бо төөгү төнчү чок болур. 
Каа-Хем суурнуң адми­нис­трациязының даргазы­ның чуртталга-коммунал ажыл-агый талазы-биле оралакчызы Евгений Дажымба-биле ужураштывыс. Хар суу бо де­вис­­кээрни хөме ап болурунуң дугайында ында бажыңнарның чурттакчыларынга дыңнадып, баш бурунгаар белеткенип алырын эрге-чагырга чериниң ажылдакчылары оларга сагындырып турган деп ол биске чугаалады. Суурнуң мурнуу-чөөн талазында даглар баарында чалды үш куржаглыг кылдыр туткан, хар суу хөй болганы-биле оларның шуптузун ажыр төктүп баткан. Чалды бедидер дээш, аңаа довурактыг сайны төп, ниитизи-биле  25 машина-техника ажылдап турар. Евгений Дажымбаның биске дыңнатканы-биле алырга, ол ажылдарның түңнелинде хар суу чалды ажыр төктүрү эвээжеп, байдал чү­гээртээр ужурлуг.
Каа-Хем суурнуң чавыс черлерин хар суу хөме алыр таварылгада кижилерни түр када чурттадыр пунктуну №2 школада баш бурун­гаар белеткээн. Пунктуга кижилер март 25-те, улуг-хүнде, кежээ 7 шак үезинде кээп эгелээн деп пунктунуң эргелекчизи Елена Филиппова биске дыңнатты. Уруг-дарыг, улуг кижилер дээш ниитизи-биле 238 хамаатылар. Оларның 66-зы пунктуга хонган, шуптузунга арыг дөжек болгаш чоорганнарны берген, хүнде 3 катап эки шынарлыг чем-биле чемгерип турар. Уругларының уруглары-биле пунктуда келген Кирилл Баян-ооловна Ондар арыг-силиг, чырык-чылыг байдал, эки шынарлыг чем дээш өөрүп четтиргенин илеретти.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Арслан Аракчааның 
тырттырган чуруктары.

 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.