1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Бижиириниң мурнунда боданыр

«Шын» солунга хүннүң-не он-он чүүлдер саазын чагааларга азы электроннуг почта-биле  кээп турар. Оларның аразындан эки бижиттинген материалдарны солунга парлаарынга белеткеп, сөс-домаан эде-хере тыртып, үжүк частырыгларын эдип, шоолуг эвестерин кыдыынче каап каар, чүге дээрге ол материалдарга харыылавас, оларны авторунга дедир эгитпес эрге редакцияда хоойлу езугаар бар.

Компьютерге парлап, электроннуг хевирге эки бижээн материалдарның чырыкче үнери дүрген. Хол-биле билдингир, номчуттунгур кылдыр бижээн чүүлдерни, бир эвес оларның утка-шынары эки болза, редакцияның ажылдакчылары компьютерге парлап болур. Чажыргаш канчаар, электроннуг хевирге бижээн материалдар-биле ажылдаары белен, оларны парлаарынга белеткээри дүрген.

Солунга парлаан-даа, парлаваан-даа материалдарның чамдыызын шыгжагдан уштуп, оларны чүге парлаан азы парлаваан чылдагааннарын сайгарып көрээлиңер.

Бир эвес кандыг-бир чүүл хөй үжүк-бижик частырыгларлыг, ынчалза-даа утказы эки болза, ону «Шынның» ажылдакчылары чырыкче үндүрерин кызып турарлар. Редакцияга кээп турар материалдарның аразында эде-хере тыртар аргажоктары база эвээш эвес. Чижээлээрге, Шагаан-Арыг хоорайның чурттакчызы М.Тюлюш «Амыдырал» деп аттыг чүүлдү редакцияже чоруткан. Ону каш катап номчуп, чаңгыс материал кылдыр ажылдап кылыр аргазын тыппаан мен. Чүге дээрге кыска чүүлде хөй болуушкуннар дугайында каксы-каксы кылдыр автор бижээн, оларның кайы-бирээзин кол чүүл кылдыр албаан. Баян-Кол суурнуң Бии-Хем, Улуг-Хем кожууннарга хамааржып турганы, ам Кызыл кожууннуң сууру апарганы, Баян-Колдуң малчыннарының каяа кыштап, чайлап турганы, чигир өртээниң улгатканы, Тываның Россия-биле каттышканы дээш ында темалар-ла хөй. Ооң уржуунда авторнуң бижээн чүүлүнүң утказы ниити, солун эвес апарган. Кандыг-даа материал кандыг-ла-бир тодаргай темалыг, ону бижээн аяны чүгле аңаа чагырткан болза, ол номчукчуга солун боор. Адын үстүнде адаанывыс авторнуң бижээн материалында чогум-на бо чүүл чок болган.

Бистиң хоочун бижикчивис Эрензен Тежиттиң редакцияже чорутканы «Дайын төлдери» деп материалын сайгарып көрээлиңер. Россия Федерациязының Коммунистиг партиязы дайын чылдарында төрүттүнген кижилерге чиигелделер бээр хоойлу төлевилелин Күрүне Думазынга көөрү-биле киирип, дайын чылдарында төрүттүнген чеже кижи Россияда амгы үеде барын даңзылап турар. Ооң дугайында автор бижээш, ол хоойлу төлевилелин эрттиреринге Күрүне Думазында «дүжүметтер» шаптыктап турарынга шыжыгып, дайын чылдарында төрүттүнген кижилерниң чурттуң мурнунга ачы-хавыяазын ниитизи-биле тайылбырлаан. Бир эвес Э.Тежит чурттап турары черинде дайын чылдарында төрүттүнген кижилерниң ат-сывын адап, оларның Россияның, Тываның хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузун тодаргайы-биле бижээн болза, оон сонуурганчыг материал үнүп болур турган ийик.

Чаа-Хөлде Байыр-оол Шөмбүл «Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чылдаан улуг байырлалынга уткуштур. Тыва чоннуң национал идик-хеви. Төөгүзү, онзагай байдалдары. Социал ужур-утказы. Келир үези» деп узун аттыг материалды редакцияже чоруткан. Кандыг-ла-бир чаңгыс тема бо чүүлде шилиттинмээн дээрзи ооң узун адындан илдең. Номчуп көөрүмге, бо материалдың утказы ниити, номчукчуларның солун-сеткүүлдерден, төөгү номнарындан билир чүүлдери ында катаптаттынган болду. Мындыг материалдың дыл-домаан чеже-даа эде-хере тыртып, солунга парлаарга, номчукчуларга дөмей-ле солун эвес боор чыгыы. Ынчангаш  ону  чырыкче үндүреринге белеткевээн. Ынчалза-даа Байыр-оол Шөмбүлдүң чиңге-тараа дугайында бижээн чүүлү номчукчуга сонуурганчыг-даа, ажыктыг-даа хире боорга, ооң сөс-домаан чедир ажылдааш, «Шын» солуннуң сентябрь 23-те үндүрүлгезинге парлаан. Кандыг чүүл чонга сонуурганчыг бооп болурул дээрзин бижикчи кижи бодап, оларны амыдыралдан шилип тывары кончуг чугула дээрзин Байыр-оол Шөмбүлдүң «Чип ханмас чиңге-тараа» деп материалы херечилеп турар-дыр.

Редакцияның почтазынга очулгалар база кээп турар. Очулгаларның  темазы республиканың чурттакчыларының амыдырал-чуртталгазы, ажыл-ижи, төөгүзү-биле харылзашкак, оларның сөс-домаа бедик деңнелде болза, парлап болбайн аан. Ынчангаш очулдурар чүүлдү шилип алырда, үстүнде демдеглээн негелделерни база кичээнгейге алыр болза эки. Кызыл хоорайның чурттакчызы Ч.Ч.Ооржак Калмык Республиканың президентизи чораан Кирсан Илюмжиновтуң дугайында бир журналдан «Солун кижилер» деп очулгазын «Шынче» чоруткан. Илюмжиновтуң дугайында Тываның чурттакчыларынга эки билдингир, очулганың темазы Тыва-биле харылзаа чок болганы дээш ону солунга парлавайн барган.

Авторларның «Шын» солунче чоруткан материалдарында үжүк-бижик частырыгларының хөйүн, домактарны тургусканының каңдайын, болуушкуннарның бижээн чүүлдерде дес-дараалашкак эвес кылдыр дамчытканын база айтып каар апаар-ла-дыр. Амгы үениң солун-сеткүүлдериниң, радио-телевидениениң частырыглыг, тапталчак сөс-домаан чамдык бижикчилер ол-ла олчаан катаптап турар. Чижээлээрге, «кожууннуң бюджеди 100 миллион рубль» дээриниң орнунга «кожууннуң бюджедин 100 миллион рубль тургузуп турар», азы «маргылдаа болур» дээриниң орнунга «маргылдаа болур деп турар» дээн ышкаш чевен домактар бижикчилерниң материалдарында эвээш эвес.

Амыдыралга кичээнгейлиг, солун чүүлдерни эскерип чоруур кижилер «Шын» солуннуң бижикчилериниң аразында хөйү өөрүнчүг. Чижээлээрге, Эрги-Барлык школазының өөреникчизи Сай-Хоо Доңгак совет-япон дайынның киржикчизи Дадарык Ооржак дугайында солун чүүлдү бижээн. Совет-япон дайынга тываларның киришкенин ооң бижээни дээрге-ле эрткен ХХ векте тываларның киришкени хөй дайыннарның төөгүзүнде чаа арынны ажытканы-дыр деп чугаалап болур.

«Шын» солуннуң бижикчилеринге чаа темаларны, оларны номчукчуларга сонуурганчыг кылдыр бижиирин, биригээр чугаалаарга, чогаадыкчы «олчаларны», чедиишкиннерни бижиириниң мурнунда каш катап аңдара-дүңдере ханы боданырын күзедим. 

Шаңгыр-оол Монгуш,

«Шын» солуннуң ниитилел-политиктиг килдизиниң эргелекчизи.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.