1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИИ-ХЕМНИҢ БИЧИИ МӨГЕЛЕРИ

Бии-Хемниң Аржаан су­му­зунуң ниити өөредилге ортумак школазынга “Аленушка” уруглар сады школа назыны четпээн уруглар аразынга кожуун чергелиг хүреш маргылдаазын эрттирген. Аңаа ниитизи-биле 51 бичии мөге бүрүткеткеш, күжүн шенежип адааннашканнар.
Хүреш маргылдаазын тыва чон шаг-төөгүден бээр кончуг сонуургаар, бодунуң мөгези дээш аарыыр, хей-аът киирер чораан. “Хүрешти уруглар садтарынче” деп төлевилелдиң адаа-биле тус маргылдааны эрттирип турары бо. 
Уругларны 4-5 хар база 6-7 хар аайы-биле бө­лүк­­ке чарган. Бичии мөгелер содак-шудаан, тыва кадыг идиктерин кедипкен сүрлүг чоргаар залче кирип келдилер. Ада-иелер, аарык­чылар зал сыңмас, мөгелери дээш сагыш аарып, оларын сорук киирип, диңмиттиг адыш часкаашкыны-биле уткуп алды. Эрткен чылгы школа назы-хары четпээн оолдар аразынга хүреш маргылдаазының тиилекчизи Сонам Чилбак-оол Тываның Начын мөгези Мерген Монгуш-биле күрүне тугун көдүрер чараш езулалга киришти. 
Тываның Начын мөгези Мерген Монгуш оолдарга хүрештиң дүрүмнерин таныштырып, мас­тер-классты эрттирген. Девип үнгеш, удурланыкчызы-биле экиилешкен соонда, мөге са­лык­чылары бөрттерин уштуп алырга, хүреш эгелээр. Онаан октааш,­ эжин көдүргеш, холун тудар. Шүгген соонда тукту кайы талазындан долганырын, ыдык ыры үезинде холун тейлей тударын база катап билип алганнар.
Бичии мөгелер сагыш-сеткилин улуг улус дег чажырар эвес. Октадып алганнар хомудап-даа турар. Өскелери өөрлериниң аргаларын топтап көрүп, өөренип турарлары-даа бар. 
Дөрт-беш харлыг оолдар ара­­зынга Аржаандан Сонам Чил­бак-оол шүглүп үнген. Ха­дың­ның “Хүнчүгеш” уруглар са­дын­дан Айран Мумбулдай үжүүрлешкен. Үшкү-дөрткү черни Аржаандан Айслан Дадар-оол биле Туранның 3 дугаар уруглар садындан Начын Байыр-оол үлешкен.  
“Чараш арга” шаңналга Ту­ранның 1 дугаар уруглар садындан Санаа Күжүгет, “Тиилелгеже чүткүл” шаңналга Туранның 1 дугаар уруглар садындан Александр Денисов, “Чараш девиг” шаңналга Туранның 2 дугаар уруглар садындан Батыр Серен, "Содак-шудак" шаңналга Даяс Дагба төлептиг болган.
“Эң бичии мөге” деп шаң­налды Суш суму­зунуң “Челээш” уруг­лар са­дының 3 харлыг оолдары Самба Саая биле Оттук Кулундарийге тывысты. 
Алды-чеди хар­лыг оолдар ара­­зынга Аржаандан Аржаан Дербин Тарлагның “Чин­чи” уруглар са­дындан Андрей Чамзырынны октааш, шүүлген. Үш­кү-дөрткү черге Туранның 1 дугаар уруглар садының мөгелери Маадыр Донгак биле Орхат Байыр төлептиг болган. 
“Чараш ар­га” шаңналга Туран­ның 3 дугаар уруг­лар садындан Ай­слан Салчак, “Тии­лелгеже чүткүл” шаңналга Найырал сумузунуң “Чебурашка” уруглар садындан Адыг Кол, “Чараш девиг” шаңналга  Тарлагның “Чинчи” уруглар садындан Айнур Куулар төлептиг болган. “Содак-шудак” шаңналды Аржаандан Баир Шивит-оолга тывысты.
Маргылдааның тиилекчизи Аржаан хүлүмзүрбүшаан девип үнер аажок чазык чаңныг оолчугаш болду. “Азаның бичези кончуг” дижири дег ол бодундан улуг шыырак оолду октап алды. 
 “Аленушка” уруглар садының ажылдакчылары, мөге салыкчылары Орлан Донгак биле Каң-оол Хомушку бичии мөгелериниң ат-сывын саазынга бижээш, дүрген долгаар бичии хааржакчыгашка суккаш, спортчуларның аттарын адап, хүрештирди. Национал идик-хеп кеткен мөге салыкчылары оолдарны углап-баштап, деткип турду.
Хүреш маргылдаазының кол шииткекчизи, Тываның Начын мөгези, ТР-ниң иштики херектер яамызының хоочуну Мерген Монгуш-биле чугаалаштым: “Аленушка” уруглар садының эргелекчизи Аяна Пичи-оол хүреш маргылдаазын эрттирип, деткимче көргүзери-биле телефон дамчыштыр чалаан. Өгбелерден дамчып келген чараш оюнувусту кожуунга сайзырадып, бичии чаштарны канчап деткивес боор. Уругларның ниити белеткели мурнуку чылдарга бодаарга бедээни каракка көскү-дүр. Күш-дамыр сайзырадыр кичээлдерни башкылары эрттирип, өзүп орар салгалды мергежилин бедидип, хүрештиң аргаларын өөредип турар. Авааңгыр, чиик оолдар буттаар, балдырлаар, улуг дурт-сынныг оолдар ийи эгининден алгаш бөөлдээр азы чая тудар аргаларны ажыглап турар-дыр. 
Бии-Хемниң Эрги-Шивилиг деп бичии арбанында мал-маган тудуп турар мен. Келир чылын Шивилиг оолдарын бодум баштап алгаш, келир бодалдыг мен. Бии-Хемниң бичии оолдарындан келир үеде ат-алдарлыг мөгелер үнеринге идегээр-дир мен” — деп, хүрештиң мөгейикчизи бодунуң бодалдары-биле үлешти. 
“Аленушка” уруглар садының күш-культура башкызы Роланда Оланмай бичии мөгелерни маргылдаага канчаар белеткеп турарын сонуургап айтырдым: “Эрткен чылын Өөк суурга школа назыны четпээн оолдар аразынга хүреш маргылдаазын бир дугаар эрттирген. Аңаа Бии-Хемниң шупту сумуларындан база Туран хоорайдан 40 хире бичии мөгелер киришкен. Ол ынчан бистиң уруглар садывыстың оолдары бирги черни чаалап ап, дамчып чоруур кубокту алган. 
Эрткен чыл-биле деңнээрге, оолдарның белеткели шыырак, ада-ие уругларын содак-шудак, кадыг идиктер-биле бүрүнү-биле четчелеп берген. Хүреш дугайында номнарны номчуп, аңаа даянып алгаш оолдарывысты шын девии­ринге, аргаларга өөредип турар мен. Бо хүн маргылдаада бистиң 12 мөгевис киржип тур. 
Тываның начын мөгези Мер­ген Монгуш, Туранның 2 ду­гаар школазының хүреш секциязының башкызы Вадим Канзан, Аржаан школазында хүреш секциязының башкызы Чингис Иргит олар хүрешти бедик деңнелге эрттирди.
Кожууннуң чагыргазы, Төлээ­лекчилер хуралы, “Аленушка” уруглар садындан аңгыда хуу сайгарлыкчы Елена Тюлюш, арат ажыл-агыйларының баштыңнары Александр Инюткин, Кенден Маады, уруглар са­дының хоочуннары Роза Сүрен болгаш Лилия Даржаа олар чаш­тарны деткээн. Ынчангаш оларга өөрүп четтиргенивисти илереттивис” — деп чугаалады.
Бичии мөге бүрүзүнге шаңнал бижиктерни, өртектиг белектерни тус-тузунда тывысты. Оларны кады төрээн айлыг дуңмалары безин деткип келген. “Аленушка” уруглар садының кыстары чараш самын көргүзүп, маргылдааны улам-на каастады. 
Дараазында болур мөөрейни Туранның 1 дугаар уруглар сады организастап эрттирер. Оолдар улуг акыларындан дудак чок ачыр-дачыр адааннажып, чараш аргалар, девиин, тиилелгеже чүткүлдүүн көргүзүп, чыылганнарны өөрткен. Бии-Хемден келир үеде шыырак дээн мөгелер үнеринге бүзүрелим маргылдаа соонда быжыкты. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.