1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

БИРГИ ЧЕРДЕ "ТОС ЭРТИНЕ"

Бүгү-россияның «Nauka 0+» эртем фестивалы болгаш “Енисей Сибири” деп экономиктиг төлевилелдиң шугуму-биле үш регионнуң аныяктарының “Инновация-2018” шуулганга эң солун угланыышкынның бирээзи – “Регионнарның туризм продуктулары”. Бо угланыышкынга бирги черни ТывКУ-нуң “Тос эртине – этносувенирлер” деп төлевилели чаалап алган.
Суй белек кылдыр компьютер технологиязының дузазы-биле аяк-шынакты кижи бодунуң күзели-биле канчаар-даа каастадып, ат-сывын, чуруун парладып алыр апарган болза, а бо студентилер Тываның тускай суй белээ кылдыр аяк-саваны, деспини, калбак ыяшты, чажыг савазы – тос-каракты боттары чазап, чуруп, тудуп шеверлеп бүдүрүп турар. 
Бурун шагдан бээр үш, беш, чеди, тос деп саннарны ыдыктыг деп санап чораан. Ынчангаш бо төлевилелди амгы XXI  векте аалчыларга Тываның суй белээ кылдыр ыдыктыг тос деп санга чүүлдештирип, чогаатканы – утка-шынарлыг-даа, каас чараш чурумалдыг-даа.
Шаажаң аяктарда  чуруктар дөмей эвес. Бир кезек аяктарда тос чүзүн малды чураан, өскелеринде Кызыл дептерже кирген Тываның тос аңгы аң-меңин, Наадымга тии­лээн тос чүгүрүк малды чуруп сиилбээш, Эзир-Кара, Салын-Хоор, Калчан-Шилги, Бора деп аттарын бижээн. Оон аңгыда  “Балыкчы Багай-оол”, “Караты хаан”, “Өскүс-оол”, “Алдын кушкаш” деп тоолдарның чураан, Тос таңдыже тос аржаан чажып, чалбарып турар аныяк херээжен кижи чураан аяктар база бар. Чогаа­дыкчы, уран шевер суй-белектерни тус-тузунда ТывКу-нуң студентилери Шеңне Монгуш, Сюзана Хомушку, Алина Ооржак тайылбырлаан. Удуртукчузу химия эртемнериниң кандидады, химия кафедразының доцентизи Ольга Даваа-Сереновна Кендиван: “ Төлевилелдиң бир онзагай сорулгазы: тыва чоннуң чаагай ёзу-чаңчылдарының ыдыктыын, бойдузунуң каас-чаражын, тыва кижиниң ажыл-ижин алдаржыдып көргүзери. Төлевилел: 1) “Тыва: арыг-чаагай ёзу-чаңчыл”, 2) “Тыва: Чаагай-чараш бойдус бүргээн ыдык черлер” 3) “Тыва: Алдар-аттыг кижилери” үш кезектен тургустунган. Суй белектерни Нелли Саая, Севил Ондар кылып бүдүрүп турарлар. Кол чурукчувус – Кызылдың уран чүүл колледжиниң доозукчузу Серен Донгак. Химия кафедразының лаборантылары Полина Ондар, Ай-кыс Салчак үлүг-хуузун киирип дузалажып турар” деп тайылбырлаан. 
Ийиги черге ТывКУ-нуң адыры Кызылдың       А.А. Даржай аттыг педагогика институдунуң “Нацио­нал суй белектер продукциязы тускай брендини көргүзер аргазы” деп төлевилели шаңнаткан. Ол ылап-ла кызымак, шыдамык кижилерниң ажылы. Чүге дээрге хензиг бичии, ортумак, улуг-даа чинчилерни удазынга дизип, өңгүр чараш чинчилерден бойдус чурумалын, дириг амытаннар чуруктарын чуруп, даарап, хөй шак дургузунда хол-биле кылып ажылдаар. Чүзүн-баазын өңнүг бичии-бичии чинчилер дизип даараан бойдус чурумалдыг хоолуг чуруктар, шуру чинчилерден кылган улуг, биче, ортумак хемчээлдиг аккыр өглер, тыва национал идик-хептиг ойнаарактар, чавага каасталгаларының кандыызы-даа бар. Национал аян киирген чараш белектерни искусствоведение башкызы Айлаана Иргиттиң удуртулгазы-биле студентилер Оргаадай Сат, Азиата Ондар, Тараа Оолак, шынап-ла, уран кыс удазынга ораашпас дээри ышкаш, шеверлеп турар болдулар.  
Байырлал таварыштыр эргим чоок улузунга, хүндүткелдиг эш-өөрүнге, аалчыларынга онза чараш суй белектерни канчаар кылырын ТывКУ эртемден башкылары үениң негелдезинге дүүштүр өөредип айтып бербишаан, студентилери-биле кады бүдүрүп кылып турары магаданчыг. Суй белектерни баш удур чагыг-биле база кылып турар. (Кызыл хоорай Ленин 36, Ленин 3, телефону 8-923-261-55-37).
Хакасияның болгаш Красноярск хоорайның студентилери үшкү черге төлептиг болганнар. “Этнокультура туризм адырынга уран-чечен чурумалдыг суй белектер комплектизи” деп төлевилелди Хакасияның күрүне университединиң культурология кафедразының доцентизи Оксана Кичеева бараалгаткан. Бойдус чурумалдыг чараш чуруун күзелдиг кижи бүрүзүнге открытка азы аңгы-аңгы хемчээлдиг ханага азар чуруктар кылдыр парлап бээр. Чурукчунуң чөпшээрели-биле дугуржулга ёзугаар ынчаар тарадып турарлар. 
Сибирь федералдыг университеттиң студентизи Дмиртий Злобин “Сибирьниң Енисей хем унунга экотуризмни хөгжүдериниң концепциязы” деп төлевилели-биле таныштырган. Бүдүн делегейниң чурттарында туризмниң шупту адырларын сонуур­гап шинчилеп көргеш, бо девискээрге экология талазы-биле туризмниң кандыг хевирлерин тургузуп хөгжүдери чугула, оларның чедер-чептес талалары кандыг болурун сайгарып түңнээн. Даштыкы чурттарның туристеринге боттары арга-арыгдан, тайгалардан  каттаар, мөөгүлээр, тооруктаар, балыктаар туризм ажыдары кончуг таарымчалыг деп чугаалаан. Туристерниң көвүдээнин барымдаалап, хоорай кудумчуларында айтыкчы бижиктерни чүгле орус болгаш англи дылга эвес, а кыдат дылга кылыры үениң негелдези деп эскерип чугаалаан.  
Бистиң улуг чуртувуска аалдап кээр туристерниң саны чылдан чылче көвүдеп турар. Россия делегейде эң барыксанчыг чурттарның бирээзи болганда, регион бүрүзүнге утка-шынарлыг онза чараш суй белектерни көвүдедири эргежок чугула.   
Рада Демчик.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.