1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

Бир эки-турачының салым-чолу

                                                                                                                                        Кым-даа, чүү-даа уттундурбаан
 
«Барыын-Хемчиктиң эки турачылары» деп очерктер, сактыышкыннар, эсселер чыындызын белеткээш, очерктерниң хөй кезиин бодум бижээш, Тиилелгениң 70 чыл оюнуң бүдүүзүнде чырыкче үндүрдүм. 30 эки турачы чаңгыс чер-чурттугларымның чырык аттарын мөңгежидер дээш кызып ажылдадым, ниити түңнел эки болган деп бодаар мен. Көңгүс билдинмейн чораан маадырларывыстың төөгүзүн коптарып, улус чонга чедирери дег аас-кежик кайда боор. 
 
               Ол эки турачыларның аразында чаңгыс маадырның каяа чурттап, ажылдап чорааны шуут билдинмейн барган. Маадырның долу ады-сывы бо: Очур-оол Назын-оолович Күжүгет 1924 чылдың май айда Барыын-Хемчиктиң Кызыл-Тайга сумузунга төрүттүнген. 7 дугаар арбанның хамаатызы. Адазы Назын-оол Шержең оглу Күжүгет, иези Хорлуштай Балчыма уруу Күжүгет. 
              Ном-даа чырыкче үнген. Барыын-Хемчик кожууннуң чагырга черинге чамдыызын чедирип бергеш, дораан-на Кызылче чанар-дыр деп шиитпирлеп алдым. Сумкамга каш экземплярлар арттырып алгаш, чагырга бажыңының чоогунга эрткен-дүшкен таныырым улус-биле ужуражып, оларга садып каап тур мен. Чамдыктарын хоочуннарга белекке-даа берип тур мен. Бир-ле көрүптеримге, чоогумда турар улуг садыгже аныяктар кирип тур. Номумну оларга сонуургадыр дээш соондан кирдим.
        — Мындыг ном үндүрүп кагдым, силерниң эки турачы өгбелериңер дугайында төөгүлер бар бооп чадавас, сонуургап көрүңер — дээш, экземплярларны холдарынга тутсуптум. 
            Хенертен мээң мурнумга турган уруг: «Очур-оол Назын-оолович Күжүгеттиң дугайында материал бар бе?» —  деп айтырыптарга, аңгадап, девидей берген мен. Меңээ ол таварылга дүште-түлде-биле дөмей болган. Улгады берген кижиге, меңээ, бергези кончуг апарды — бажым иштинде бир-ле чүве хүүледи дагжап турган ышкаш. Бурган мындыг ужуражылганы шаңнап турары ол-дур деп түңнеп, сагыжым оожургадып алдым.
      — Күжүр дуңмам, ол маадырның төрелдерин тыппаан мен. Силер кандыг төрели болур силер? – деп, удур айтырдым. 
     — Ийе, ол фронтучу мээң бээмниң акызы-дыр — деп харыылаптарга, амырааным чүге деңнээр.
     — Ол бээңер ам кайда ирги, ужуражып, таныжып алзымза – дидим:
     — Ам дораан силерни бээм-биле душтуруп каайн — дээрге, чугула херээмниң бүдүп турарынга амырап, ол уругнуң мунуп чорааны «Тойотазының» иштинче кире-ле халыдым. 
         Удаваанда ол уруг бир бажың чанынга док таадыпты. Адрези бо боор деп билдим. Сактырга-ла мени манап турган ышкаш, бажыңының даштында ийи холун ооргазында чүктеп алган хоочунну, маадырның дуңмазы бо-дур деп эскерип кагдым. Эки турачының овурун дөзээн шырай база бар болду. Адым адап, эки турачылар дугайында номумну белекке сундум. Назы дөгүп бар чыдар, чолдаксымаар сынныг, карак шилдиг, силии хөлчок хоочун шынап-ла Очур-оол маадырның кады төрээн дуңмазы болду. Адын Владимир Назын-оолович Күжүгет деп таныштырды. Номну ажып көргеш:
        — Акымның чуруу бо-дур, шын-дыр — дептерге база-ла амырадым. Эки турачылар дугайында чамдык чүүлдер, өске кижиниң чуруу-биле үнүп турган таварылгалар барын билир мен.
        — Музейден бо чурукту хеймер оглум Сылдыс эккелген чүве. Чурукту топтап көрүп орарымга, Сылдыс оглумнуң арын-шырайы эки турачы акымныы-биле кара олчаан болду. Хан төрел деп чүве бадыткаттынып турары ол ыйнаан — дээш, ыыт чок барды.
         — Эки турачы акыңарның дугайында сактыышкындан кылып көрүңер, мен бижип аайн — деп диледим.
         — Бөгүн арай чай чок мен. Улуг оглум Александрның 40 харлааны болур. Ону демдеглээр бис. Ийи хонгаш шөлээн ужуражыылы – дей-дир. Мен чөшпээрештим.Ийи хонганда, Владимир Назын-ооловичиниң бажыңынче кылаштап олур мен.Хериминиң иштинде чүък машиназы база чиик машина тургузуп каан. Аът, инек, хой, өшкү кажааларын дес-дараалаштыртудуп каан. Езулуг-ла мал ажылынга бердинген шалып ишчи өг-бүле.
       — Улуг оглум Александр аътка хөлчок ынак, ол хөй чылгыны өстүрген. Аът чарыштарынга доктаамал киржир. Республиканың Чадаанага 2015 чылда эрттирген аът чарыжынга чүгүрүк аъдын салган, ол аът тиилеп үнген, чиик машина-биле шаңнатканы база  бар. Мээң  фронтучу акым Очур-оол Назын-оолович Күжүгет чүгүрүк аъттар тудуп турган кижи-дир, ада-иезиниң аалынга, өгленмейн турганда. Улуг оглум ол акызын дөзээн хевирлиг. Чүгүрүк аъттар дээр, ол-ла. Төрел, салгал деп чүвениң дазылының быжыы ол-дур ийин – дээш, боданы берди.
        — Ачамның долу ады Назын-оол Шержең оглу Күжүгет дээр. Алаштың ортаакы агымы, Кызыл-Тайганың делгем девискээри, Бай-Тайганың соңгу эдээ шагдан бээр күжүгеттерниң чурту-дур. Кызыл-Тайга сумузу аңаа турган. ТАР үезинде  Алаштың узун баткан шынаазынга, тайгаларынга үш суму турган: Кара-Хөл, Кызыл-Тайга, Шекпээр. Колхозтажыышкын үезинде бистиң сумуну дүжүрген. Аңаа чурттап турган чонну Чаа-Барлык, Аксы-Барлыкче көжүрген. Сөөлүнде барып, Барлык суурга турумчаан бис. Ачам, авам Кызыл-Тайгага өг-бүле туткан. Ачамны сактыр мен. Ол үеде улуг улустар шолалыг боор. Кижиниң чиңгине адын чык кылдыр адавас деп чаңчыл бар. Шолазы Дугаар, оон Дугаар-Ашак, шуут кырый бээрге, Дугаар-Ирей дей берген. Чүү дээш ындыг шолага чедингенин улуг улус ачам чок апарганда, ол шоланы Кара-Хөл сумузунга чурттап тургаш алган кижи-дир дээннер. Бир дугаар Күжүгет, ийи дугаар Күжүгет, үш дугаар Күжүгет деп дугаарлап, эвээш Күжүгеттерни ынчаар адап турган чүве-дир. Кызыл-Тайга чурттуг эштери ачамны дугаарлыг турган кижи-дир дээш, Дугаар деп шолалаан.
           Аътка хөлчок кижи. Үргүлчү аът мунуп алгаш чортуп чоруур. Аныяанда Кыдатче чиң сөөртүп турган. Элээн каш чылдарда ол ажылга бараан болган кижи-дир. Улгады бергеш өгленген. Авамдан элээн улуг назылыг дээр. «Кыдаттың кара арагазын улуг эргек дөзүнде ойбакка кудуп алгаш ижиптер, оон удаваанда ужуп каар, эртен оттуп кээр» – деп, ачамның чугаазын улус сактып алган боор чорду.Ачам төрелдеринден бир тускай аңгы кижи. Аңнаар улуска хорадаар. Малдан азырап чипсе дээр. Дириг амытыннар өлүрерге, чолу барып багай боор дээр. Куш өлүрбес. Хилинчектенип чорааш ужуп келген куштарга дегбес. Төрүп аар дээш келген куштар-дыр дээр. Дуруяалар ужуп чорааш удуур, чалгын даажындан билип чоруурлар дээш, оон-даа хөй ажыктыг чугааларны арттырып каан кижи ачам чүве. Акым дугайында архивте шыгжаттынган карточка деп документиде ачамны 60 харлыг, авамны 50 харлыг деп бижээн. 1943 чылда олар ынча кырывааннар боор. Ол-даа дужаап салдынган саннар хевирлиг. Мен төрүттүнүп турумда,1948 чылда ачам та каш харлыг турган, а авамны 50 харлыг турган дээр.
           Ачам Тарас Бульба-биле дөмей улуг чөкпек эрин салдыг кижи. Базар кара хачы-биле ооң салын авам таарып берип орар чүве.  Кыштың хыраазында салы дошталып доңа бээрге, суугу аксынга от чалымынга эргизип орарын бо-ла көөр мен.
          Авамны Хорлуштай Балчымаевна Ооржак дээр. Узун ооржактар ук-төөгүлүг кижи-дир. Акымның шериг карточказында Хомуштай деп шын эвес бижээн. 1963 чылдың май айда авам чок болду. Ынчан 15 харлыг турган-дыр мен. Барлык суурга чурттап турган бис. Авам партия херээнге бердинген коммунист кижи. Чаш кижини мени шарып алгаш, партия хуралдарынга киржир, санал бээр турган.
         Авамның ылап чурту кайы дээрзин билбес мен. Даайларымны сактып олур мен. Семис-оол Ооржак деп узун дурт-сынныг даайымны билир мен. Ол кончуг аңнаар кижи чораан. Көк-оол Ооржак даайым Алдан-Маадыр, Сүт-Хөл бадар мен дээш чоруптар кижи. Оозун бодаарга, авамның чурту Ак, Манчүрек, Алдан-Маадыр, Ак-Даш, Бора-Тайга-даа бооп чадавас. Бир даайымның документизинде ады-сывы — Ооржак Олегович Ногаан-оол. Адазы та канчап Олег апарган кижи. Документ долдуруп турган кижилер-ле ынчаар бижээн боор. Амгы Ак-Довурак хоорайны өргенинден бээр туткан тудугжу даайым ол. Ыяштан, тууйбудан кылган бажыңнары хөй. Кончугшевер кижи турган. Арага ишпес, таакпы тыртпас кижи-дир.
Владимир Назын-оолович төрелдериниң дугайында чугаазын  доозуптарга,  кады төрээннериниң дугайын чугаалап бээрин диледим. Бичии ыыт чок оргаш, сактып эгеледи:
        — Авам 9 оолду, 6 кысты божааш, өстүрген. Бир кижи бичиизинде бүрлүп калган дээр чораан. Ынчангаш 16 дугаары мен мен. Авам улгады бергеш, мени божаан, бергедеп божаан дээр. Фронтучу акым Очур-оол 1948 чылда 24 харлыг турган-дыр. «Бо төрүттүнген хеймер кара оол мээң авамның бажын чиир часкан оол чүве» — деп, өгге чугааланып орган дээр. Очур-оолдан улуу Бады. Үш дугаар акым Байыр-оол. Угбаларым Кодур-кыс, Аракчаа, Менди-Байыр, Ады-Таа. Артканнарының аттарын уткан мен. Мен билип кээримге, чамдыктары калган болган. Ажы-төлү чидер боорга, улуг хамнарның сүмези-биле чурт солуп көжүп чораан улус-тур. 1948 чылда Тывага колхозтажыышкын эгелээн, көшкүн араттарны сууржуң чуртталгаже база киирип эгелээн. Колхозтаашкын үезиниң баштайгы чылдарында бистиң Кызыл-Тайга сумузун дүжүрген, Хөнделең сумузунга кадып каан. Сумунуң чонун баштай Чаа-Барлыкче, оон Аксы-Барлыкче көжүрген, аңаа сууржуткан. Ада-ием Аксы-Барлыкка чурттап турган чүве. Ол суурга школа назыны четпейн турумда, ачам калы берди. Назынының иштинде аарып деп чүве көрбээн кижи-дир. Дижи шуут бүдүн чораан. 
             Владимир Назын-оолович ажы-төлүн каксызы-биле санап олур: — 3 кыстыг, 2 оолдуг улус бис. Александр биле Сылдыс оолдарым ол. Улуг оглум 40 харлады. Хостуг хүрешке ССРЭ-ниң спорт мастери кижи, тренер башкы. «Россия Федерациязының күш-культура болгаш спортунуң тергиини» деп хөрек демдээ-биле шаңнаткан. Улуг керним Аржаана  — бухгалтер кижи. Оглум Сылдыс бистиң малывысты уштап, баштап чоруур. Керним Айдыс Даңзычыевна — тыва дыл башкызы. Уругларым Саида, Альбина, Ирина эртем-билиглигажылдап чорлар, өг-бүлелерлиг. Оолдар, уругларымның ажы-төлү 23 чеде берген болгай – Маадыр кырган-ача кижи-дир мен. Акым Очур-оол Назын-оолович Күжүгет Ада-чурттуң Улуг дайынынга киришкен, маадырлыг тулчуп чораан кижи-дир. Дайындан ийи медальдыг ээп келген. Чогум боду шериг эрттирбээн. Узун, шыырак мөге кижи боорга, дайынче белеткел эрттиргеш чоруткан деп билир мен. Тываның Төп хереглекчилер ниитилелинге ажылдап турган. Дайындан келирге, авам, ачам бичиизинде-ле шай бузуп кудалап кааны уруг-биле өглеп 
каан. Ол өөнүң ишти ажы-төл божуваан. 
              Акым Хемчик бажынче аът мунгаш чоруй баар, чиде бээр турган. Бир-ле хүн авамга чугаалаза-ла, ында бичии уруглуг мен дээр кижи болган-дыр. Өгде артып калган кадайы билип турган, каразып турган, дыка хорадаар дээр. Кылыктаныр дээр. Бир-ле хүн ооң чүгүрүк аъттарын оорлар сүрүп апарган. Дилеп эгелээн. Эштерин таварыштыр база сураглаан. Удаваанда кым алганы, кайнаар сүре бергени, кайда чажырып турары билдине берген. Ол оорлардан аъттарымны эгидип бериңер деп негелде кылырга, олар кара шору  "Бистиң аъттарывыс"  дээш орар болган. Оорлаткан аъттарын бир чай аразында ай деп алгаш, чуртунга дедир эккелген кижи-дир. Демги кара сагыштыг, алыскак-чиксек оорлар акымны актыг черге, аъттар оорлаан дээш НКВД  шагдаа черлеринге билдирип каан. Шагдаалар келир деп баарга, боттарының аъттарын аал чанынга сүрүп эккеп каан турган улус-тур. Акым ынчаар нүгүлге таварышкан. Ол үеде дайын киржикчизи кижини домзакка олуртуп каан шагдааларны дыка шаңнаар турган дээр. Эрге-даа бээр, орден, медаль-даа бээр турган. Ниитизи- биле 11 шагдаа дижинге киир чепсегленип алгаш, аалды бүзээлеп алган турган дээр.
            Истелге эгелээн. Акымның өөнүң ишти ол чаавай алызындан акымга сурас уруглуг дээш хорадап чораан болгаш, аъттар оорлааны шын деп өчүп берген. Шак ынчаар ийи таладан актыг черге кара нүгүлге барган кижи-дир.
           Акымның дайынчы шаңналдары – ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Чарлыы-биле шаңнатканы «Эрес-дидим чорук дээш» деп медалын 
база ТАР-ның «Дайынчы шылгарал дээш» деп медалын авам аптаразынга шыгжап чораан. Ону база демги чаавай айтып берген, шагдаалар ол медальдарны аппарган, ис чок читкен мындыг.
            Акымны оор херек кылганы дээш, та каш чылга чүве, хосталгазын казып шииткен. Черногорскиде эдип-чазаар лагерьже чорудупкан. Ол лагерьге баргаш, даш бузар рудникке ажылдап тургаш, кырындан чуглуп баткан улуг даштарга бастырып өлген кижи-дир. Тываның база бир маадыр оолдарының бирээзи — акымның, салымы ындыг болган. Акымны кем-херекке чыгаан оорларны, кара сагыштыг кижилерниң биске чедирген каражазы ол-дур. Чүгле биске эвес, тыва чоннуң төөгүзүнге арттырып каан кара истери ол-дур.
           Улуг дайынның маадыры кижиниң херээн канчаар истеп турарын ылаптыг хынаваан ол үениң дүжүметтериниң четпес ажылы-дыр. Мен чүве билиптер кижи бооп өзүп кээримге, улуг улустар: "Сээң акыңны актыг черге нүгүлдээш домзактаткан. Кадыг-берге черге ажылдадып, хай-халапка чедиргеннер" дээр.Фронтучу акымның чырык адын көдүрер дээш чамдык чоок кижилеривис кожуун чагыргазынга барып турганнар, ынчан райкүүском, партия райкому дээр турган. Айтырыгны тургузуп, чүге бистиң акывысты солуннарга биживезил, адын чонга чүге таратпайн турарыл деп айтырыг тургузарга, "херек үүлгеткеш, шиит тирген кижиниң адын көдүрген херээ чок, ол аныяк-өскенниң кижизидилгезинге таарышпас, ооң орнунга ыыттаваңар" дээн. Шак-ла ынчаар маадыр акымның ады чонга билдинмейн чорааны ол-дур ийин.Чүгүрук аъттар тудар кижи. Боду хүрежир. Боду шүглүр, аъды эртер турган деп дем чугааладым. Дыка шалыпкын, дүрген хүрежир мөге турган-дыр. Акымның овур-хевирин сагынмас мен. Ылбыргай чаш турумда, чорупкан кижи-дир. Оглум музейден чуруун эккээрге, ынчан көрген кижи-дир мен. Чок болган чылын база билбес мен. Авам маадыр оглу дээш дыка-ла качыгдап чораан, ыглагылаар. Хөөкүй авам Барлык суурга 1963 чылдың май айда чок болду. Мен ынчан 15 харлыг турган боор мен. 
                                 Борис КҮЖҮГЕТ,
                тыва журналистиканың хоочуну.
          (2016 чылдың август 9. №89 "ШЫН" СОЛУНДАН.)
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.